سراب بودن ماهیت و حل چالش کثرت عَرْضی وجود
محورهای موضوعی : Studies on Sadrian philosophers and commentators and critics of Mulla Sadra
مجتبی افشارپور
1
,
امیر حسین رشیدی فر
2
*
1 - استادیار گروه کلام، مجتمع آموزش عالی حکمت و مطالعات ادیان، جامعة المصطفی (ص) العالمیة، قم، ایران
2 - طلبۀ سطح 3، حوزه علمیه قم، قم، ایران
کلید واژه: سراب بودن ماهیت, اصالت وجود, کثرت عرضی, کثرت ماهوی, کثرت وجودی, ملاصدرا, علامه طباطبایی,
چکیده مقاله :
سراب بودن ماهیت، مختار نهایی مؤسس حکمت متعالیه از اعتباریت ماهیت است. فیلسوفان اصالت وجودیِ مخالفِ این تفسیر معتقدند تحقق کثرت عَرْضی وجود، مهمترین چالش پیش روی سرابیت است؛ چراکه میان موجودات در یک مرتبۀ وجودی، الزاماً شدت و ضعفی در کار نیست و نمیتوان مابهالامتیاز را با استعانت از مرتبهمندی وجود توجیه کرد. بگمان این گروه، یا باید منکر کثرت عرضی شد یا باید برای پذیرش کثرت عرضی، مابهالامتیازی غیر از متن وجود یافت؛ بنابرین سخن گفتن از ماهیت سرابی و کثرت عرضیِ غیرسرابی، تناقضی آشکار است. این مقاله که با روش توصیفیـتحلیلی و بهدف عبور از این چالش، بدون دست کشیدن از سراب بودن ماهیت، نگاشته شده است، ابتدا تفاوتهای حیث تقییدی سرابی با گونههای دیگر حیث تقییدی را بیان کرده، سپس با تحلیل معانی موجودیت و تبیین معنای تشکیک و کثرت وجودی، و بر این پایه که اوصاف و احکامی که به ماهیت نسبت داده شوند همچون خود ماهیت، مجاز فلسفیند، به این نتیجه دست یافته است که قید ماهوی در تعبیر «الکثرة الماهویة» در کلمات ملاصدرا و علامه طباطبایی، قید احترازی بوده نه توضیحی. به این معنی که حقیقت هستی به کثرت عرضییی که وصف ماهیت باشد، متصف نمیگردد، درحالیکه نوع دیگری از کثرت عرضی تحقق دارد که وصف خود وجود است و هیچگونه وابستگییی به ماهیت ندارد. ازاینرو منشأ کثرت، چه در طول و چه در عرض، چیزی غیر از وجود نیست و ماهیت در مرتبۀ متأخر قابلیت انتزاع پیدا میکند.
The illusory nature of quiddity is the ultimate choice of the founder of the Transcendent Theosophy regarding the mentally-positedness of quiddity. Advocates of the principiality of existence oppose this interpretation and believe that the realization of the accidental multiplicity of existence is the most important challenge facing the illusory nature. This is because there is necessarily no intensity or weakness among beings at the same ontological level, and the distinguishing feature cannot be justified by recourse to the graded nature of existence. According to this group, one should either deny accidental multiplicity or to find a distinguishing feature other than the context of existence in order to accept accidental multiplicity; therefore, speaking of an illusory quiddity and a non-illusory accidental multiplicity is a clear contradiction. Following a descriptive-analytical method and the purpose of overcoming this challenge without abandoning the illusory nature of quiddity, this paper initially explains the differences between the restrictive aspect of illusory quiddity and other types of restrictive aspects. Then, by analyzing the meanings of existence and explaining the meaning of gradation and existential multiplicity, and based on the premise that the attributes and judgments ascribed to quiddity are, like quiddity itself, philosophical metaphors, it concludes that the quiddative qualifier in the expression “al-kathrat al-māhīyyah" (quiddative multiplicity) in the words of Mullā Ṣadrā and ‘Allāmah Ṭabāṭabā’ī was a restrictive qualifier, not an explanatory one. This means that the reality of being is not characterized by an accidental multiplicity that is an attribute of quiddity, while another type of accidental multiplicity exists that is an attribute of existence itself and has no dependence on quiddity. Nevertheless, the origin of multiplicity, whether vertically or horizontally, is nothing other than existence, and quiddity becomes capable of abstraction at a later stage.
امینینژاد، علی (۱۳۹۹) مقدمه و تعلیقات بدایة الحکمة، تهران: آل احمد.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۲) رحیق مختوم، قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1399) عین نضاخ، قم: اسراء.
سبزواری، ملاهادی (1369) شرح المنظومة، شرح و تعلیق حسن حسنزاده آملی، ج2، تهران: ناب.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1375) توحید علمی و عینی، مشهد: علامه طباطبایی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1416ق) نهایة الحكمة، قم: موسسه نشر اسلامی.
عبودیت، عبدالرسول (1388) درآمدی بر نظام حکمت صدرایی، قم: موسسه امام خمینی(ره).
فیاضی، غلامرضا (۱۳۸۶) تعلیقات نهایة الحکمة، قم: موسسه امام خمینی(ره).
مطهری، مرتضی (۱۳۷۶) شرح مبسوط منظومه (مجموعه آثار، ج۹)، تهران: صدرا.
معلمی، حسن (1387) حکمت متعالیه، قم: هاجر.
ملاصدرا (۱۳۸۰) الحكمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج۲، تصحیح و تحقیق مقصود محمدی ، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (۱۳۸1) الحكمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج5، تصحیح و تحقیق رضا محمدزاده ، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (۱۳۸۲) شرح و تعلیقه صدرالمتالهین بر الهیات شفا، تصحیح و تحقیق نجفقلی حبیبی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (۱۳۸۹) رسالۀ فی اتصاف الماهیة بالوجود، تصحیح، تحقیق و ترجمه سیدمحمود یوسفثانی، در مجموعه رسائل فلسفی، ج1، تهران، بنیاد حكمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (۱۳۹۱) الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوكیة ، تصحیح و تحقیق سیدمصطفی محقق داماد، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1392) تعلیقات حکمة الاشراق، ج2، تصحیح و تحقیق حسین ضیائی تربتی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1393) شرح الهدایة الاثیریة، ج٢، تصحیح و تحقیق مقصود محمدی، تهران: بنیادحکمت اسلامی صدرا.