رهیافت فلسفی در معادشناسی قرآنی؛ کاربست علل اربعه در تفسیر آیات معاد بر اساس المیزان
محورهای موضوعی : مطالعات حوزه فلسفه و حکمت اسلامی
محمدرضا نقیه
1
,
مصطفی شریفیان
2
*
,
مهدی گنجور
3
1 - استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، اصفهان، ایران
2 - دانشجوی دکتری حکمت متعالیه، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
3 - دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
کلید واژه: المیزان, علیت, علل اربعه, تفسیر فلسفی, معادشناسی,
چکیده مقاله :
علامه طباطبایی سراسر کتاب تکوین (نظام هستی) و کتاب تدوین (قرآن کریم) را مبتنی بر اصل علیت و فروع آن دانسته و نادیدهانگاری و انکار آن را مستلزم بطلان جمیع حقایق عقلی و احکام عملی میشمارد که خود، آسیب جدی در فهم و تفسیر معارف دینی در پی دارد. انگارۀ محوری در نوشتار حاضر اینست که علل اربعۀ فلسفی نقشی جدی و وسیع در تفسیر آیات معاد در المیزان داشته و علامه آن را در نظامشناسی و تبیین احکام عالم دنیا و آخرت بکار گرفته است؛ بنابرین مراقب است که احکام مختص به مادیات و جنبۀ دنیوی موجودات را به نحوۀ وجود اخروی آنها تعمیم و سرایت ندهد. در همین راستا، موارد استعمال علل مذکور در معادشناسی المیزان و نحوۀ کاربست آن در تفسیر این آیات، جانمایی و تبیین شده است. حقانیت خلقت و افعال الهی، ضرورت معاد، عمومیت معاد موجودات، حشر جمعی آنها، گسترۀ حُسن خلقت، نقش علل طولی در رفع تنافی ظاهری میان آیات، جایگاه هر یک از وحدت یا کثرت نوعی صورت انسانی، مسلک نتایج اعمال، ملاکشناسی سعادت، شقاوت، درکات و درجات انسان، حقیقت فنای جهان، حقیقت پدیدۀ قبضروح، وحشت، فزع، نفخ صور، صعقه، بعث و موارد دیگر، ازجمله مباحث معادشناختی است که علل چهارگانه در تفسیر و تبیین آنها نقش داشته و در این نوشتار مورد تأمل قرار گرفتهاند.
‘Allāmah Ṭabāṭabā’ī considers the entire book of creation (order of being) and the book of revelation (the Holy Quran) to be based on the principle of causality and its branches. In his view, ignoring and denying this might render all intellectual truths and practical rulings invalid, which, by itself, could lead to serious damage in understanding and interpreting religious teachings. The central idea in the present paper is that the philosophical four causes play a serious and extensive role in interpreting eschatological verses in al-Mīzān, and ‘Allāmah has applied them in the systemization and explanation of the rulings of the world and the afterlife. Therefore, he is careful not to generalize and extend the principles specific to material things and the worldly aspects of existents to their otherworldly mode of existence. In the same vein, the instances of the aforementioned causes in al-Mīzān’s eschatology and their application in interpreting these verses have been identified and explained. Some of the eschatological issues in whose interpretation and explanation the four causes have played a role, and which have been studied in this paper include the following: The truthfulness of creation and divine actions; the necessity of resurrection; the universality of the resurrection of existents; their collective gathering; the extent of the goodness of creation; the role of vertical causes in resolving apparent contradictions between verses; the position of each of the unity or specific multiplicity of the human form; the path of the consequences of actions; the criteria for happiness, misery, and the levels and degrees of human beings; the truth of the world's annihilation; the truth of the phenomenon of soul-taking, terror, fright, the blowing of the trumpet, fright-induced death or fainting, resurrection, and the like.
قرآن مجید، ترجمۀ محمدمهدی فولادوند.
ابنابیالحدید، عبدالحمید (1404ق) شرح نهجالبلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: کتابخانۀ آیتالله مرعشی نجفی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1374) تفسیر المیزان، ترجمۀ سیدمحمدباقر موسوی همدانی، قم: انتشارت اسلامی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1387الف) اصول فلسفهرئالیسم، قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1387ب) انسان از آغاز تا انجام، ترجمه و تعلیقات صادق لاریجانی، قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1390) رسائل توحیدی، قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1430ق) المیزان فی تفسیر القرآن، قم: ذویالقربی.
قوامصفری، مهدی (1394) نظریۀ صورت در فلسفه ارسطو، تهران: حکمت.
کرد فیروزجایی، یارعلی (1396) حکمت مشاء، قم: حکمت اسلامی.
کردفیروزجایی، یارعلی (1386) نوآوریهای فلسفه اسلامی، قم: مؤسسه امامخمینی (ره).
مصباحیزدی، محمدتقی (1387) آموزش فلسفه، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
ملاصدرا (1380) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج2: تصحیح و تحقیق مقصود محمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.