نوآوریهای ملاصدرا نسبت به ابنسینا در بحث اضافه مقولی و اشراقی در پرتوِ وجود رابط
محورهای موضوعی : ملاصدراپژوهی و اندیشۀ حکمت متعالیه
جواد عظیمی دستگردی
1
*
,
علی ارشد ریاحی
2
1 - دانشآموخته دکتری حکمت متعالیه، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
2 - استاد گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
کلید واژه: اضافۀ مقولي, اضافۀ اشراقي, رابط, نسبت, وجود,
چکیده مقاله :
این مقاله به بررسی تطبیقی دیدگاههای ملاصدرا و ابنسینا در باب مقولۀ «اضافه» میپردازد و محور اصلی آن، تبیین دو گونه اضافه ـیعنی«اضافۀ مقولی» و «اضافۀ اشراقی»ـ در پرتو نظریۀ بنیادین «وجود رابط» در حکمت متعالیه است. پژوهش حاضر نشان میدهد که ملاصدرا با پذیرش تقسیمبندیهای سنتی در تعریف و احکام ماهوی اضافه، با ارائۀ نظریۀ «وجود رابط»، تحولی اساسی در فهم وجودشناختی این مقوله ایجاد کرده است. بر این اساس، وجود اضافه وجودی است «غیر مفرد»، «لحوقی» و عین تعلّق و ربط؛ که مصداق بارز «وجود رابط» است. این مبنا، امکان تمایز و همزمان، پیوند ژرف بین اضافۀ مقولی (بمثابه ماهیتی که تعلّق در ذاتش نهفته است) و اضافۀ اشراقی (بمثابه ربط محض وجودی) را فراهم میسازد. این مقاله استدلال میکند که نظریۀ وجود رابط، با یکپارچهسازی ساحتهای ماهوی و وجودی ربط، دوگانگی ظاهری میان اضافۀ مقولی و اشراقی را زدوده و آنها را بعنوان دو مرتبه از یک حقیقت واحد، دوباره مفهومسازي میکند. همچنین بيان ميشود که منظور از «نسبت» نيز همان تعلق وجودي است؛ هرچند وقتي از جانب حق نظر شود، تعلقي واحد و منبسط است، ولي از جانب ممكنات، متعدّد و گوناگون است و از آن به اضافه تعبير ميشود. امتداد اين اضافۀ اشراقي به ممكنات سبب تعدّد تعلّقات و در نتيجه، نسب و اضافات گوناگون ميگردد. تقسيم نسبت به اتحادي و تعلّقي، اولين قدم براي تقسيمبندي تعلّقات و اضافههاي وجودي است.
This paper presents a comparative study of the views of Mullā Ṣadrā' and Ibn Sīnā regarding the concept of relation, with particular emphasis on elucidating two types of relation, namely, “categorical relation” and “illuminative relation”, in light of the fundamental Ṣadrian theory of copulative being in the Transcendent Philosophy. The present study demonstrates that Mullā Ṣadrā, while accepting the traditional classifications concerning the definition and quiddative properties of relation, creates a fundamental transformation in the ontological understanding of this category by presenting the theory of “copulative being”. According to this theory, relational being is a “non-singular” and “attaching” mode of being identical to connection and relation, which is a clear instance of “copulative being”. This basis provides the possibility both to distinguish and to establish a profound connection between categorical relation (as a quiddity whose essence contains dependence) and illuminative relation (as a purely existential connection). The authors argue that the theory of copulative being, by integrating the quiddative and existential dimensions of relation, removes the apparent duality between categorical and illuminative relations and reconceptualizes them as two levels of a single reality. They also state that the meaning of “relation” is also identical with existential connection. From the perspective of the reality, it is a single and simple attachment; however, when viewed from the standpoint of contingent beings, it appears as multiple and diverse and is, accordingly, described as relation. The extension of this illuminative relation to contingents causes the multiplicity of connections and, as a result, various proportions and relations. Dividing relation into unitive and dependent is the first step for classifying existential connections and relations.
ابنسینا (1379) النجاة، تهران: دانشگاه تهران.
ابنسینا (1404ق.الف) الشفاء، الطبیعیات، قم: کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی.
ابنسینا (1404ق.ب) التعلیقات، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابنسینا (1405ق.الف) الشفاء، المنطق، المقولات، قم: کتابخانة آیتاللّه مرعشی نجفی.
ابنسینا (1405ق.ب) الشفاء، المنطق، العبارة، قم: کتابخانة آیتاللّه مرعشی نجفی.
ابنسینا (1405ق.ج) منطق المشرقيين، قم: کتابخانة آیتاللّه مرعشي نجفي.
ابنسینا (1434ق) الشفاء، الالهیات ، قم: ذوی القربی.
ابنسینا (2003م) الموجز الاوسط فی المنطق، تحقیق محمد فاتح دمیرجی، استانبول.
اصفهانی، بهاءالدین محمد (1393) عون اخوان الصفاء علی فهم کتاب الشفاء فی المنطق، تهران: مؤسسة حکمت و فلسفه ایران.
اصفهانی، محمدحسین (1409ق) بحوث فی الاصول، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
بهمنیار (1375) التحصیل، تهران: دانشگاه تهران.
حسنزاده آملی، حسن (1379) «تعلیقات شرح المنظومة»، در سبزواری، ملاهادی، شرح المنظومة، تهران: نشر ناب.
رازی، فخرالدین (1411ق) المباحث المشرقیة فی علم الالهیات و الطبیعیات، قم: بیدار.
سبزواری، ملاهادی (1379) شرح المنظومة، تهران: نشر ناب.
سبزواری، ملاهادی (1382) «تعلیقات الشواهد الربوبیه»، در ملاصدرا، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، قم: بوستان کتاب.
سبزواری، ملاهادی (1981م) «تعلیقات اسفار»، در ملاصدرا، الحكمة المتعالية فى الأسفار العقلية الأربعة، بیروت: دار الاحياء التراث العربی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1432ق) نهایة الحکمة، قم: مؤسسة نشر اسلامی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1981م) «تعلیقات اسفار»، در ملاصدرا، الحكمة المتعالية فى الأسفار العقلية الأربعة، بیروت: دار الاحياء التراث العربی.
طوسی، نصیرالدین (1389) اساس الاقتباس، تهران: فردوس.
فارابی، ابونصر (1381) فصوص الحکمة و شرحه، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
فارابی، ابونصر (1986م) کتاب الحروف، بیروت: دارالمشرق.
لاهیجی، عبدالرزاق (1431ق) شوارق الالهام فی شرح تجرید الکلام، قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام.
ملاصدرا (1380الف) الحكمة المتعالية فى الأسفار الأربعة، ج2، تصحیح و تحقیق مقصود محمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1380ب) الحكمة المتعالية فى الأسفار الأربعة، ج7، تصحیح و تحقیق مقصود محمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1381الف) الحكمة المتعالية فى الأسفار الأربعة، ج6، تصحیح و تحقیق احمد احمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1381ب) المبدأ و المعاد، تصحیح و تحقیق محمد ذبیحی و جعفر شانظری، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1382) شرح و تعلیقۀ صدرالمتالهین بر الهیات شفا، تصحیح و تحقیق نجفقلی حبیبی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1383الف) الحكمة المتعالية فى الأسفار الأربعة، ج1، تصحیح و تحقیق غلامرضا اعوانی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1383ب) الحكمة المتعالية فى الأسفار الأربعة، ج3، تصحیح و تحقیق مقصود محمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1383ج) الحكمة المتعالية فى الأسفار الأربعة، ج4، تصحیح و تحقیق مقصود محمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1383د) الحكمة المتعالية فى الأسفار الأربعة، ج8، تصحیح و تحقیق علیاکبر رشاد، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1391) الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، تصحیح و تحقیق سیدمصطفی محقق داماد، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1393) شرح الهدایة الاثیریة، تصحیح و تحقیق مقصود محمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
نوری، ملاعلی (1389) الرقیمة النوریة، در میراث حوزه اصفهان، ج6، اصفهان: مركز تحقيقات رايانهاي حوزۀ علميه اصفهان.
نوری، ملاعلی (1981م) «تعلیقات اسفار» در ملاصدرا، الحكمة المتعالية فى الأسفار العقلية الأربعة، بیروت: دار الاحياء التراث العربی.
هاطلی کوپایی، سید صدرالدین (1396) شروق الحکمة فی شرح الأسفار و المنظومة، تهران: مؤسسة حکمت و فلسفه ایران.