تحلیل فلسفی شناخت در هوش مصنوعی؛ با تأکید بر نظریۀ اتحاد عاقل و معقول حکمت متعالیه
محورهای موضوعی : ملاصدراپژوهی و اندیشۀ حکمت متعالیه
نرگس نظرنژاد
1
,
لیلا محسنیان
2
*
1 - دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران
2 - دانشجوی دکتری حکمت متعالیه، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران
کلید واژه: اتحاد عاقل و معقول, بازنمایی ماشینی, حکمت متعالیه, شناخت, هوش مصنوعی,
چکیده مقاله :
مقاله حاضر درصدد است با واکاوی مفهوم شناخت در دو بستر متمایز، افقی نو برای گفتگو میان فلسفه اسلامی و فناوریهای شناختمحور بگشاید. پرسش از امکان تحقق «شناخت» در هوش مصنوعی، یکی از چالشبرانگیزترین مباحث در مرز فلسفۀ ذهن، علومشناختی و فناوریهای نوین است. با وجود پیشرفت چشمگیر سامانههای هوش مصنوعی در شبیهسازی رفتارهای شناختی ـمانند یادگیری، تصمیمگیری و پردازش زبانـ همچنان ابهامهایی جدی دربارۀ ماهیت شناخت حاصل از این سامانهها وجود دارد. پژوهش پیش رو، با تمایز میان فرایندهای شناختی و خودِ شناخت، به تحلیل تطبیقی شناخت انسانی و بازنمایی ماشینی میپردازد و ظرفیت و محدودیتهای شناخت مصنوعی را بر اساس نظریه «اتحاد عاقل و معقول» حکمت متعالیه، ارزیابی میکند. یافتهها نشان میدهند که مشابهتهای کارکردی میان انسان و ماشین، برغم گستردگی، تنها در سطح رفتار باقی میمانند و به مرتبۀ وجودی شناخت ـکه در حکمت متعالیه، امری حضوری، شهودی و متکی بر تجرد نفس دانسته میشودـ راه نمییابند. تحلیل وجودشناختی پژوهش بیان میکند که فقدان عناصر بنیادینی همچون حضور وجودی، خودآگاهی، نیتمندی و تجربۀ زیسته، سبب میشود بازنماییهای ماشینی ـدستکم تاکنونـ نتوانند به سنخ علم انسانی ارتقا یابند. نوآوری اصلی این مقاله، ارائه چارچوبی میانرشتهیی برای بازتعریف مفهوم شناخت در عصر هوش مصنوعی است؛ چارچوبی که ضمن تبیین تفاوتهای ماهوی و هستیشناختی انسان و ماشین، دو مسیر آیندهپژوهانه را پیش میکشد: نخست، امکان ارتقاء معماریهای هوش مصنوعی با الهام از لایههای پنهان شناخت انسانی؛ دوم، فرضیۀ محدودیت وجودی که تحقق برخی مراتب شناخت را برای سامانههای غیرزیستی اصولاً ممتنع میداند.
The present study seeks to open a new horizon for dialogue between Islamic philosophy and cognition-oriented technologies through an examination of the concept of cognition in two distinct contexts. The possibility of genuine cognition in artificial intelligence constitutes one of the most challenging questions at the intersection of the philosophy of mind, cognitive science, and modern technologies. Despite the remarkable progress of artificial intelligence systems in simulating cognitive behaviors, such as learning, decision-making, and language processing, there are still serious questions regarding the nature of the cognition attributed to such systems. Distinguishing between cognitive processes and cognition itself, this study presents a comparative analysis of human cognition and machine representation. It also evaluates the capacities and limitations of artificial cognition in light of the doctrine of the union of the intellect and the intelligible as developed in the Transcendent Philosophy. The findings indicate that, notwithstanding the extensive functional similarities between human beings and intelligent machines, these similarities remain confined to the behavioral level and do not extend to the ontological dimension of cognition, which is understood as a presential, intuitive affair grounded in the immateriality of the soul in the Transcendent Philosophy. This ontological analysis further demonstrates that the absence of such fundamental features as existential presence, self-awareness, intentionality, and lived experience prevents machine representations, at least in their current forms, from attaining the kind of knowledge characteristic of human cognition. The main contribution of this paper is the presentation of an interdisciplinary framework for reconceptualizing cognition in the age of artificial intelligence. While clarifying the essential and ontological differences between human beings and machines, this framework advances two prospective lines of inquiry: first, exploring the possibility of promoting the architecture of artificial intelligence inspired by the deeper and less accessible dimensions of human cognition; second, proposing the hypothesis of an ontological limitation, according to which the realization of certain levels of cognition is essentially impossible for non-biological systems.
حاتمی، جواد (1403) دربارۀ علم شناختی (هوش مصنوعی، روانشناسی، زبانشناسی، علم اعصاب و فلسفه ذهن)، تهران: امیرکبیر.
راسل، استوارت؛ نورویگ، پیتر (1399) هوش مصنوعی (رهیافتی نوین)، ترجمه و تدوين عینالله جعفرنژاد قمی، بابل: علوم رایانه.
ستارپناهی، زهرا؛ حسینی شاهرودی، سیدمرتضی؛ تواناپناه، فتانه؛ جعفری، سوده (1404) «هوش مصنوعی: خلق یا کشف؟ بازخوانی مبتنی بر نظریة انکشاف علم ملاصدرا»، کاوشهای عقلی، سال 14، شماره 1، ص15ـ1.
شریعتی، فهیمه؛ اکبرزاده توتونچی، محمدرضا (1401)«مقایسه ماهوی هوش انسانی با هوش مصنوعی از منظر فلسفة اسلامی با تأکید بر حکمت متعالیه ملاصدرا؛ راهگشایی در فهم جایگاه عقول برتر»، حکمت معاصر، سال 13، شمارۀ 2، ص55ـ33.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1430ق) نهایة الحکمة، قم: مؤسسة نشر اسلامی.
عبودیت، عبدالرسول (1393) درآمدی به نظام حکمت صدرایی، تهران: سمت.
لو، جاناتان (1389) مقدمهای بر فلسفه ذهن، ترجمة امیر غلامی، تهران: نشر مرکز.
ملاصدرا (1378) المظاهر الالهیة فی اسرار العلوم الکمالیة، تصحيح و تحقیق سیدمحمد خامنهای، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1381) المبدأ و المعاد، تصحیح و تحقیق محمد ذبیحی و جعفر شانظری، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1382) الشواهد الربوبیة فی مناهج السلوکیة، تصحیح و تحقیق سیدمصطفی محقق داماد، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1383) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج3، تصحیح و تحقیق مقصود محمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1386) مفاتیح الغیب، تصحیح و تحقیق نجفقلی حبیبی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
Bool, George (1854) An Investigation of the Laws of Thought, London: Walton & Maberly.
Butz, Martin V, & Kutter, Ernst (2017) Cognitive Science is Interdisciplinary. In How the Mind Comes into Being: Introducing Cognitive Science from a Functional and Computational Perspective, Oxford: Oxford University Press. DOI: 10.1093/acprof:oso/9780198739692.003.0002
Miller, George A (2003) The cognitive: A historical perspec-tive, Amsterdam: Elsevier.
Newell, Allen, & Simon, Herbert A (1972) Human problem solving, Engle-wood Cliffs: Prentice-Hall.
Russell, Stuart J (2020) Artificial Intelligence (A Modern Approach), Harlow: Pearson.
Shannon, Claude E (1948) A Mathematical Theory of Communication, New York: Bell System Technical Journal (Bell Labs). DOI: 10.1002/j.1538-7305.1948.tb01338.x
Shannon, Claude E, & Weaver, Warren (1949) The Mathematical Theory of Communication, Illinois: University of Illinois Press.
Steup, Matthias, & Neta, Ram. (2025) Epistemology, Stanford, California: Metaphysics Research Lab, Stanford University. DOI: 10.1093/acrefore/9780190264086.013.1 URL: https://plato.stanford.edu/entries/epistemology/
Tabatabaei, Sayyede Maasumeh; Rajabi, Arash (2024) Comparative Study of the Capacities of Artificial Intelligence in Reconstructing Human Identity and Consciousness from the Perspective of Mulla Sadra's Transcendent Philosophy and John Searle's Philosophy of Mind, Journal of Theosophia Islamica, vol. 4, no. 1, pp. 95-114.
Thagard, Paul (1996) Cognitive Science, Cambridge, Massachusetts: MIT Press.
Tooby, John, & Cosmides, Leda. (2005) Conceptual foundations of evolutionary psychology, Hoboken, New Jersey: Wiley.
Wiener, Norbert (1948) Cybernetics, or Communication and Control in the Animal and the Machine, Cambridge: MIT Press.