مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری خردنامه صدرا 1560-0874 31 4 2026 8 24 A Philosophical Analysis of Cognition in Artificial Intelligence: With an Emphasis on the Theory of the Union of the Intellect and the Intelligible in the Transcendent Philosophy تحلیل فلسفی شناخت در هوش مصنوعی؛ با تأکید بر نظریۀ اتحاد عاقل و معقول حکمت متعالیه 31 50 fa نرگس نظرنژاد دانشگاه الزهرا لیلا محسنیان 2025 12 21 The present study seeks to open a new horizon for dialogue between Islamic philosophy and cognition-oriented technologies through an examination of the concept of cognition in two distinct contexts. The possibility of genuine cognition in artificial intelligence constitutes one of the most challenging questions at the intersection of the philosophy of mind, cognitive science, and modern technologies. Despite the remarkable progress of artificial intelligence systems in simulating cognitive behaviors, such as learning, decision-making, and language processing, there are still serious questions regarding the nature of the cognition attributed to such systems. Distinguishing between cognitive processes and cognition itself, this study presents a comparative analysis of human cognition and machine representation. It also evaluates the capacities and limitations of artificial cognition in light of the doctrine of the union of the intellect and the intelligible as developed in the Transcendent Philosophy. The findings indicate that, notwithstanding the extensive functional similarities between human beings and intelligent machines, these similarities remain confined to the behavioral level and do not extend to the ontological dimension of cognition, which is understood as a presential, intuitive affair grounded in the immateriality of the soul in the Transcendent Philosophy. This ontological analysis further demonstrates that the absence of such fundamental features as existential presence, self-awareness, intentionality, and lived experience prevents machine representations, at least in their current forms, from attaining the kind of knowledge characteristic of human cognition. The main contribution of this paper is the presentation of an interdisciplinary framework for reconceptualizing cognition in the age of artificial intelligence. While clarifying the essential and ontological differences between human beings and machines, this framework advances two prospective lines of inquiry: first, exploring the possibility of promoting the architecture of artificial intelligence inspired by the deeper and less accessible dimensions of human cognition; second, proposing the hypothesis of an ontological limitation, according to which the realization of certain levels of cognition is essentially impossible for non-biological systems. مقاله حاضر درصدد است با واکاوی مفهوم شناخت در دو بستر متمایز، افقی نو برای گفتگو میان فلسفه اسلامی و فناوریهای شناخت&zwnj;محور بگشاید. پرسش از امکان تحقق «شناخت» در هوش مصنوعی، یکی از چالش&zwnj;برانگیزترین مباحث در مرز فلسفۀ ذهن، علوم&zwnj;شناختی و فناوریهای نوین است. با وجود پیشرفت چشمگیر سامانه&zwnj;های هوش مصنوعی در شبیه&zwnj;سازی رفتارهای شناختی ـ&zwnj;مانند یادگیری، تصمیم&zwnj;گیری و پردازش زبان&zwnj;ـ همچنان ابهامهایی جدی دربارۀ ماهیت شناخت حاصل از این سامانه&zwnj;ها وجود دارد. پژوهش پیش رو، با تمایز میان فرایندهای شناختی و خودِ شناخت، به تحلیل تطبیقی شناخت انسانی و بازنمایی ماشینی میپردازد و ظرفیت و محدودیتهای شناخت مصنوعی را بر اساس نظریه «اتحاد عاقل و معقول» حکمت متعالیه، ارزیابی میکند. یافته&zwnj;ها نشان میدهند که مشابهتهای کارکردی میان انسان و ماشین، برغم گستردگی، تنها در سطح رفتار باقی میمانند و به مرتبۀ وجودی شناخت ـ&zwnj;که در حکمت متعالیه، امری حضوری، شهودی و متکی بر تجرد نفس دانسته میشود&zwnj;ـ راه نمی&zwnj;یابند. تحلیل وجودشناختی پژوهش بیان میکند که فقدان عناصر بنیادینی همچون حضور وجودی، خودآگاهی، نیتمندی و تجربۀ زیسته، سبب میشود بازنماییهای ماشینی ـ&zwnj;دست&zwnj;کم تاکنون&zwnj;ـ نتوانند به سنخ علم انسانی ارتقا یابند. نوآوری اصلی این مقاله، ارائه چارچوبی میان&zwnj;رشته&zwnj;یی برای بازتعریف مفهوم شناخت در عصر هوش مصنوعی است؛ چارچوبی که ضمن تبیین تفاوتهای ماهوی و هستی&zwnj;شناختی انسان و ماشین، دو مسیر آینده&zwnj;پژوهانه را پیش میکشد: نخست، امکان ارتقاء معماریهای هوش مصنوعی با الهام از لایه&zwnj;های پنهان شناخت انسانی؛ دوم، فرضیۀ محدودیت وجودی که تحقق برخی مراتب شناخت را برای سامانه&zwnj;های غیرزیستی اصولاً ممتنع میداند.

http://kherad.mullasadra.org/ar/Article/Download/52545