ارتباط مفهوم وجود با حقیقت وجود در حکمت متعالیه
محورهای موضوعی : ملاصدراپژوهی و اندیشۀ حکمت متعالیه
1 - دانشجوی دکتری حکمت متعالیه، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران
2 - استاد بازنشستۀ دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه تهران، تهران، ایران
کلید واژه: مفهوم وجود, حقیقت وجود, انتزاع مفهوم وجود, ملاصدرا, حکمت متعالیه,
چکیده مقاله :
در سنّت حکمت متعالیه بحث از وجود و احکام و خواص آن، همواره یکی از بنیادیترین و پربحثترین مسائل هستیشناختی حکیمان بوده است. با توجّه به اصل اصالت حقیقت وجود در این نظام فلسفی، ملاصدرا به تمایز حقیقت وجود و مفهوم وجود پرداخته و احکام هر یک را مشخص نموده است. اما او و پیروانش، دربارۀ کیفیت ارتباط و انتزاع مفهوم وجود از حقیقت وجود و تبیین مطابَق و مصداق مفهوم وجود، همنظر نیستند. چالش عمده در این زمینه مربوط به اصلی است که بیشتر این حکیمان به آن اذعان دارند: اصل عدم حصول حقیقت خارجی وجود در ذهن و امتناع اکتناه آن. این مشکل آنجا دوچندان میشود که این فیلسوفان معتقدند از سویی، مفهوم وجود بدیهی است و از سوی دیگر، حقیقت خارجی آن در غایت خفاء است. مقالۀ حاضر با کاوش در آثار ملاصدرا و دیگر حکیمان سنت متعالیه، به چهار نظریه در این زمینه دست یافت: الف) عدم حکایتگری مفهوم وجود از حقیقت وجود؛ ب) حکایتگری ناقص مفهوم وجود از حقیقت وجود از طریق علم حصولی؛ ج) حکایتگری ناقص مفهوم وجود از حقیقت وجود از طریق علم حضوری؛ د) اعتبار وجود خارجی بعنوان مطابَق و مصداق مفهوم وجود توسط نفس. در پژوهش حاضر، زوایا و چالشهای این چهار نظریه، با روش توصیفی و تحلیلی، مورد بررسی قرار گرفته است.
In the tradition of the Transcendent Philosophy, the study of being (wujūd) and its principles and properties has consistently occupied a central place as one of the most fundamental and extensively debated ontological issues. Given the principle of the principiality of the reality of being in this philosophical system, Mullā Ṣadrā addressed the distinction between the reality of being and concept of being, assigning to each its own distinctive principles. However, he and his followers did not reach a consensus concerning the quality of the relationship between them, the abstraction of the concept of being from the reality of being, and the precise nature of the object corresponding to, and instantiated by, the concept of being. The major challenge here concerns a principle that most of these philosophers acknowledge: the impossibility of the mental attainment of the external reality of being and the impossibility of comprehending its true essence. This problem becomes even more acute when they argue that, although the concept of being is self-evident, its external reality remains hidden in the utmost degree. By exploring the works of Mullā Ṣadrā and later philosophers of the Transcendent Philosophy, the present study identifies four major theories concerning the relationship between the concept and the reality of being: (1) the non-representation of the reality of being by the concept of being; (2) the partial representation of the reality of being by the concept of being through acquired knowledge; (3) the partial representation of the reality of being by the concept of being through presential knowledge, and (4) the consideration of external being as the correspondent and instance of the concept of being by the soul. Employing a descriptive-analytical method, this paper critically examines the strengths and challenges associated with each of these four theories.
آشتیانی، مهدی (1390) تعلیقه بر شرح منظومه حکمت سبزواری، قم: کنگرۀ علامه آشتیانی.
آملی، محمدتقی (بیتا) درر الفوائد، قم: اسماعیلیان.
انصاری شیرازی، یحیی (1387) دروس شرح منظومه، قم: بوستان کتاب.
تهانوی، محمد أعلی (1996م) موسوعة کشّاف اصطلاحات الفنون و العلوم، بیروت: مکتبه لبنان ناشرون.
جعفریان، مرتضی؛ قراملکی، احد فرامرز (1397) «نقد سازگاری نظریة اصالت وجود با معقول دوم انگاری مفهوم وجود»، پژوهشهای هستیشناختی، شمارۀ 14، ص18ـ1.
حیدری، سیدکمال (1435ق) الفلسفة؛ شرح کتاب الأسفار الأربعة، کاظمین: مؤسسه الإمام الجواد (ع) للفکر و الثقافة.
حیدری، سیدکمال (1436ق) شرح کتاب المنطق، تقریر نجاح النوینی، کاظمین: مؤسّسه الإمام الجواد (ع) للفکر و الثقافة.
حیدری، سیدکمال (1437ق) شرح نهایة الحکمة، تقریر علیحمود عبادی، بیروت: مؤسّسه الهدی للطباعة والنشر.
رازی، قطبالدین محمد (بیتا) شرح المطالع فی المنطق، با حواشی میرسیّد شریف جرجانی، قم: کتبی نجفی.
رضاییره، طیبه؛ علیزاده، بهرام؛ یوسف ثانی، محمود (1402) «مابهازای معقولهای ثانی فلسفی از نظر ملاصدرا»، پژوهشهای فلسفی، شمارۀ 44، ص295ـ280. 10.22034/jpiut.2023.57819.3582
سبزواری، ملاهادی (1360) «تعلیقات الشواهد الربوبیة»، در ملاصدرا، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، مشهد: مرکز نشر دانشگاهی.
سبزواری، ملاهادی (1369) شرح المنظومة، تصحیح و تعلیق حسن حسنزاده آملی، تهران: ناب.
شریعتمداری، محمدتقی (1383) «توحید از دیدگاه قرآن و نهجالبلاغه (2)»، فصلنامۀ مطالعات قرآن و حدیث سفینه، شمارۀ 5، ص127ـ117.
شریفزاده، بهمن (1386) عرض ذاتی و جایگاه موضوع در علوم، تهران: امیرکبیر.
شیرازی، قطبالدین محمود (1392) شرح حکمة الاشراق، با تعلیقۀ صدرالدین شیرازی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
صدر، سیدرضا (1387) صحائف من الفلسفة، قم: بوستان کتاب.
صدر، سیدمحمدباقر (1417ق) بحوث فی علم الأصول، تقریر حسن عبدالساتر، بیروت: الدار الإسلامیّه.
طباطبایی، سید محمد حسین (1386) نهایة الحکمة، با تعلیقۀ غلامرضا فیاضی، قم: مؤسسۀ امام خمینی (ره).
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1368) «تعلیقات اسفار»، در ملاصدرا، الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة العقلیة، قم: مصطفوی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1416ق) نهایة الحکمة، قم: مؤسسه نشر اسلامی.
عشاقی اصفهانی، حسین (1382) وعایة الحکمة فی شرح نهایة الحکمة، قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
لاهیجی، محمدجعفر (1386) شرح رساله المشاعر، قم: بوستان کتاب.
مصباح یزدی، محمدتقی (1366) آموزش فلسفه، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1387) شرح نهایة الحکمة، قم: مؤسسة امام خمینی (ره).
مطهری، مرتضی (1376) مجموعه آثار، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1383) تقریرات شرح المنظومة للاستاذ العلامة الشهید المطهری، بتقریر محمدتقی شریعتمداری، قم: طه.
مطهری، مهدی؛ انتظام، سیدمحمد (1396) «تبارشناسی تبیین علامه طباطبایی از چگونگی انتزاع معقول ثانی در کلمات صدرالمتألهین، با تأکید بر مفهوم وجود»، جستارهایی در فلسفه و کلام، دورۀ 49، شمارۀ 1، ص150ـ135. 10.22067/philosophy.v0i0.25900
مظفر، محمدرضا (1366) المنطق، قم: اسماعیلیان.
ملاصدرا (1381) المبدأ و المعاد فی الحکمة المتعالیة، تصحیح و تحقیق محمد ذبیحی و جعفر شانظری، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1382الف) الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة ، تصحیح و تحقیق سیدمصطفی محقق داماد، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1382ب) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة ، ج9، تصحیح و تحقیق رضا اکبریان، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1383) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة ، ج1، تصحیح و تحقیق غلامرضا اعوانی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1391) مجموعه رسائل فلسفی، ج4، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
نوری، زینالعابدین (1395) ضوء المناظر فی شرح المشاعر، تهران: مؤسسه حکمت و فلسفه ایران.
یزدی، عبداللهبن حسین (1412ق) الحاشیة علی تهذیب المنطق، قم: مؤسسة نشر اسلامی.