تحلیل تطبیقی مکانیسم تلازم معرفت نفس و معرفت ربّ از دیدگاه ابنسینا، شیخاشراق و ملاصدرا
محورهای موضوعی : مطالعات حوزه فلسفه و حکمت اسلامیمحسن ایزدی 1 * , حسن جعفریان 2
1 - دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه قم، قم، ایران
2 - دانشجوی دکتری فلسفة تطبیقی، دانشگاه قم، قم، ایران
کلید واژه: معرفت نفس, معرفت رب, مکانیسم تلازم, ابنسینا, سهروردی, ملاصدرا, تحلیل تطبیقی,
چکیده مقاله :
حدیث «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ» رابطهیی ژرف و دیالکتیکی میان «معرفت نفس» و «معرفت رب» ترسیم میکند. پژوهش پیش رو به تحلیل تطبیقی ژرفساختهای فلسفی «مکانیسم تلازم معرفت نفس و معرفت رب» در سه نظام فکری فلسفه اسلامی میپردازد. با روشی توصیفیـتحلیلی و در چارچوبی تطبیقی، واکاوی میشود که ابنسینا، سهروردی و ملاصدرا، هر یک با مبانی متافیزیکی متمایز، گذر از خودشناسی به خداشناسی را چگونه تحلیل میکنند. یافتهها نشان میدهد که ابنسینا در چارچوب حکمت مشائی، با تکیه بر «تجرد ایستای نفس» و «روش برهانی قیاسی»، مکانیسمی دو وجهی را طراحی کرده است: گذر از خداباوری به تجرد نفس (بُعد متافیزیکی) و استنتاج از تجرد نفس به خداشناسی (بُعد معرفتشناختی) که در آن «عقل فعال» نقش محوری ایفا مینماید. در مقابل، سهروردی با بنیان نهادن نظام بر محور «نور» و «ظلمت»، مکانیسم را بر «سنخیت وجودی» نفس نوری با نور الانوار استوار میسازد. در این نگاه، خودشناسی بمثابه «یادآوری» هویت اصیل نورانی و از طریق «سلوک عملی» و «اشراق»، بصورت حضوری و بیواسطه به خداشناسی میانجامد. در حکمت متعالیه، ملاصدرا با اتکا بر «اصالت وجود»، «تشکیک وجود»، «حرکت جوهری» و «فقر وجود معلول»، مکانیسمی وجودی ارائه میدهد. در این نظام، خودشناسی همان شهود حضوری «عینالربط» بودن نفس و عینِ شناخت خداوند است. تحقیق حاضر، نهتنها گامی در غنابخشی به تاریخ فلسفة اسلامی است، بلکه پاسخی به بحران هویت و معنویت انسان معاصر است که نشان میدهد راه رهایی «از خودبیگانگی» در بازگشت به خویشتن و کشف آینهوارگی نفس برای تجلی حقتعالی است.
The hadith “Whoever knows oneself has known one’s Lord” depicts a profound and dialectical relationship between “self-knowledge” and “knowledge of God.” The present research provides a comparative analysis of the philosophical deep structures of the “mechanism of concomitance between self-knowledge and knowledge of God” in three intellectual systems of Islamic philosophy. Using a descriptive-analytical method and within a comparative framework, it analyzes how Ibn Sīnā, Suhrawardī, and Mullā Ṣadrā, each with distinct metaphysical foundations, analyze the transition from self-knowledge to knowledge of God. The findings indicate that Ibn Sīnā, within the framework of Peripatetic philosophy and relying on the “static immateriality of the soul” and the “deductive demonstrative method,” designed a two-faceted mechanism: the transition from theism to the immateriality of the soul (metaphysical dimension) and the inference from the immateriality of the soul to knowledge of God (epistemological dimension), in which the “Active Intellect” plays a central role. In contrast, by founding his system on the axis of “light” and “darkness,” Suhrawardī bases the mechanism on the “ontological congruence” of the luminous soul with the Light of Lights. In this view, self-knowledge, as a “recollection” of the original luminous identity and through “practical spiritual journey” and “illumination,” directly and immediately leads to knowledge of God. In the Transcendent Philosophy, relying on “principiality of existence,” “gradation of existence,” “trans-substantial motion,” and “poverty of effect’s existence,” Mullā Ṣadrā presents an ontological mechanism. In this system, self-knowledge is the presential intuitive perception of the soul’s being “absolute relation” to God and is identical to the knowledge of God. The present research not only enriches the history of Islamic philosophy but also responds to the identity and spiritual crisis of contemporary humanity, demonstrating that the path to liberation from “self-alienation” lies in returning to oneself and discovering the mirror-like nature of the soul for the manifestation of the Almighty.
قرآن کریم.
ابراهیمی دینانی، غلامحسین (۱۳۷۹) قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
ابنابیجمهور، محمدبن زینالدین (1405ق) عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، قم: دار سید الشهداء.
ابنسینا ( ۲۰۰۷ م)، رساله احوال النفس، مقدمه و تحقیق فؤاد الاهوانی، پاریس: دار بیبلیون.
ابنسینا (1383) رساله نفس، مقدمه، حواشی و تصحیح موسی عمید، همدان: دانشگاه بوعلی سینا.
ابنسینا (1400) رسائل ابنسینا، قم: بیدار.
ابنسینا (1404 ق) الشفاء (الطبیعیات، کتاب النفس)، قم: کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی.
اسفندیاری، سیمین؛ الیاسی، آزاده (1399) «تطبیق خودشناسی از منظر کییرکگارد و شیخ اشراق»، تأملات فلسفی، شمارۀ 24، ص336ـ315.
امین رضوی، مهدی (۱۳۷۶) سهروردی و مکتب اشراق، ترجمۀ مجدالدین کیوانی، تهران: نشر مرکز.
ایزدی، محسن (1404) «تحلیل فلسفی فرایند علم شهودی به خداوند در حکمت متعالیه (با الهام از آیات و روایات)»، اندیشه دینی، شمارۀ 25، ص16ـ3.
پورجوادی، نصرالله (1392) اشراق و عرفان، چاپ اول، ویرایش دوم، انتشارات انجمن .
تمیمی آمدی، عبدالواحدبن محمد (1410ق) غرر الحکم و درر الکلم، تحقیق و تصحیح سید مهدی رجائی، قم: دار الکتب الاسلامیه.
جاوید، نصرتالله (1392) چکیده انسانشناسی و خودشناسی: رازها و نیازهای انسان، تهران: کدیور.
حائری یزدی، مهدی (۱۳۶۱) کاوشهای عقل عملی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
حبیبی، نجفقلی؛ حسینی الموسوی، مریم (1390) «خودشناسی از نظر افلاطون و سهروردی»، پژوهشهای اخلاقی، شمارۀ 6، ص102ـ109.
حسنزاده آملی، حسن (1386) شرح اشارات و تنبیهات، تهران: آیت اشراق.
رجبی، ابوذر (1392) «تحلیل تطبیقی نقش خودشناسی در معرفت به خدا از دیدگاه ملاصدرا و ابنعربی»، انسانپژوهی دینی، شمارۀ 30، ص113ـ89.
سجادی، سیدضیاءالدین (۱۳۷۹) تاریخ حکما و عرفای متأخر، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
سهروردی، شهابالدین یحیی (1372) مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
شهرزوری، شمسالدین محمد (۱۳۸3) رسائل الشجرة الالهیة فی علوم الحقایق الربانیة، تصحیح و تحقیق نجفقلی حبیبی، تهران: مؤسسه حکمت و فلسفه ایران.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1417ق) تفسیر المیزان، قم: انتشارات اسلامی.
کربن، هانری (1391) ملاصدرا فیلسوف و متفکر بزرگ ایرانی، ترجمه و اقتباس ذبیحالله منصوری، تهران: جاویدان.
مصباح یزدی، محمدتقی، (۱۳۶۸) آموزش فلسفه، ج2، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
مطهری، مرتضی (1376) مسئله شناخت، تهران: صدرا.
مظفری، حسین (1390) «اشراق و عرفان دوره نخستین»، انوار معرفت، شمارۀ 1، ص114ـ87.
ملاصدرا (1378) المظاهر الإلهیة فی أسرار العلوم الکمالیة، تصحیح و تحقیق سیدمحمد خامنهای، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1381) کسر أصنام الجاهلیة، تصحیح و تحقیق محسن جهانگیری، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1383) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج1، تصحیح و تحقیق غلامرضا اعوانی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1389) اسرار الآیات و انوار البینات، تصحیح و تحقیق محمدعلی جاودان، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1390) مجموعه رسائل فلسفی، ج3، تصحیح و تحقیق احمد شفیعیها و سید یحیی یثربی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
نصر، سیدحسین (۱۳۷۹) سه حکیم مسلمان، ترجمه احمد آرام. تهران: علمی و فرهنگی.
نصر، سیدحسین (1382) صدرالمتألهین و حکمت متعالیه، ترجمه حسین سوزنچی، تهران: سهروردی.
نظیری خامنه، نوشین (1391) خودشناسی از دیدگاه شیخ اشراق و افلوطین، تهران: دانشگاه الزهراء.
یزدانپناه، سیدیدالله (1391) حکمت اشراق، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.