اصالت وجود و اعتباریت ماهیت بتقریر علامه طباطبایی
محورهای موضوعی : Studies on Sadrian philosophers and commentators and critics of Mulla Sadra
1 - دانشجوی دکتری حکمت متعالیه، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
کلید واژه: اصالت وجود, اعتباریت ماهیت, علامه طباطبایی, نهایة الحکمة,
چکیده مقاله :
از آنجاکه حکمت متعالیه بر پایۀ اصالت وجود است و عمدۀ نوآوریهای آن ریشه در این اصل دارد، ژرفاندیشی و دقت نظر در اینباره، در شناخت صحیح نظام حکمت متعالیه نقشی اساسی دارد. امروزه آموزش فلسفۀ اسلامی در حوزه و دانشگاه با بدایة الحکمة و نهایة الحکمة علامه طباطبایی آغاز میشود. تقریر علامه دربارۀ اصالت وجود و اعتباریت ماهیت، دقیق و همراه با نوآوری است. با اینهمه، مدرسان فلسفه فهم و تفسیری یکسان از اصالت وجود بتقریر علامه طباطبایی ندارند. عدهیی بر این باورند که مطابق تقریر علامه، ماهیت بهرهیی از واقعیت خارجی ندارد و صرفاً تصویری ذهنی است که حکایت از وجود دارد. در مقابل، گروهی میگویند تقریر علامه مستلزم نفی ماهیت از موطن واقعیت نیست. دستهیی دیگر اما، با ایراد اشکال بر تبیین علامه، معتقدند واقعیت مابازاء وجود و ماهیت هر دو است. این اختلاف نظرها سبب شده تفسیر اصالت و اعتباریت نیز دچار ابهام شود. نوشتار پیش رو، با تبیین دقیق تقریر علامه از اصالت وجود و اعتباریت ماهیت، نشان خواهد داد که اولاً، از منظر علامه طباطبایی متن واقعیت از آنِ وجود است و ماهیت ـگرچه منشأ انتزاع داردـ مابازاء خارجی ندارد. ثانیاً، انتقادهایی که عدهیی بر تقریر علامه وارد ساخته و به مابازاء داشتن ماهیت در متن واقع گرویدهاند، با اشکالاتی مواجه است. تبیین دقیق معنای اصالت و اعتباریت و نشان دادن این مهم که مابازاء نداشتن ماهیت، برابر با منشأ انتزاع نداشتن آن نیست، ازجمله دستاوردهای این تحقیق است.
Since the Transcendent Philosophy is based on the principiality of existence, and most of its innovations stem from this principle, deep thought and precision in this regard play a fundamental role in a correct understanding of the system of the Transcendent Philosophy. Today, the teaching of Islamic philosophy in seminaries and universities begins with ‘Allāmah Ṭabāṭabā’ī’s Bidāyat al-Ḥikmah and Nihāyat al-Ḥikmah. ‘Allāmah’s account of the principiality of existence and the mentally-positedness of quiddity is precise and innovative. Nevertheless, philosophy teachers do not have a uniform understanding and interpretation of the principiality of existence as presented by ‘Allāmah Ṭabāṭabā’ī. Some believe that, according to Allāmah’s account, quiddity has no share in external reality and is merely a mental image that signifies existence. In contrast, another group argues that ‘Allāmah’s account does not entail denying quiddity a place in the realm of reality. Another group, however, by raising objections to ‘Allāmah’s explanation, believes that reality corresponds to both existence and quiddity. These disagreements have also led to ambiguity in the interpretation of principiality and mentally-positedness. By precisely explaining Allamah's interpretation of the principiality of existence and the mentally-positedness of quiddity, the present paper will firstly show that, from ‘Allāmah Ṭabāṭabā’ī’s perspective, the essence of reality belongs to existence, and quiddity – although it has a source of abstraction – has no external correlate. Secondly, the criticisms that some have leveled against ‘Allāmah’s interpretation, which have led them to believe that quiddity has a correlate in the realm of reality, suffer from certain problems. Among the achievements of this study, reference can be made to an accurate explanation of the meaning of principiality and mentally-positedness and demonstrating the important point that the absence of a correlate for quiddity is not equivalent to the absence of an origin of abstraction for it.
آملی، محمدتقی (بیتا) درر الفوائد تعلیقة علی شرح المنظومة للسبزواری، قم: اسماعیلیان.
امینینژاد، علی (1402) نهایة الحکمة؛ تعلیقات علی امینینژاد، قم: آل احمد.
امینینژاد، علی (1403) بنیاد حکمت؛ پژوهشی در اصالت وجود و اعتباریت ماهیت، قم: آل احمد.
جامهبزرگی، محمدجعفر (1402) «دیدگاه علامه طباطبایی دربارۀ اصالت وجود و سازگاری آن با نظریۀ حرکت جوهری»، حکمت اسلامی، شمارۀ 4، ص121ـ103.
خرسندی امین، حسین (1403) «ماهیت؛ حکایت از وجدان یا فقدان؟»، شناخت، شمارۀ 17، ص270ـ253؛ DOI: 10.48308/kj.2024.237380.1282.
خرسندی امین، حسین (1404) «بررسی رابطۀ کثرت ماهوی با تشکیک عرْضی وجود»، خردنامه صدرا، شمارۀ 119، ص110ـ91؛ DOR: 20.1001.1.15600874.1404.30.3.3.8.
سبزواری، ملاهادی (1369) شرح المنظومه؛ بهمراه تعلیقات حسنزاده آملی، تهران: نشر ناب.
سهروردی، یحیی بن حبش (1392) حکمة الإشراق، بهمراه شرح قطبالدین شیرازی و تعلیقات صدرالمتألهین، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1416ق) نهایة الحکمة، قم: مؤسسة نشر اسلامی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1376) اصول فلسفه و روش رئالیسم، بهمراه پاورقیهای مرتضی مطهری، تهران: صدرا
طباطبایی، سیدمحمدحسین (بیتا) بدایة الحکمة، قم: مؤسسة نشر اسلامي.
فیاضی، غلامرضا (1398) تعلیقات نهایة الحکمة، قم: مؤسسه امام خمینی(ره).
مدرس زنوزی، آقاعلی (1378) مجموعه مصنفات حکیم مؤسس آقاعلی مدرس طهرانی، بکوشش محسن کدیور، تهران: اطلاعات.
مطهری، مرتضی (1376) مجموعه آثار، تهران: صدرا.
معلمی، حسن (1392) «ماهیت: حقیقت یا سراب؟»، آیین حکمت، شمارۀ 17، ص206ـ189.
ملاصدرا (1381) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج6، تصحیح و تحقیق احمد احمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1383) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج1، تصحیح و تحقیق غلامرضا اعوانی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.