سنجش دیدگاه فلسفی علامه طباطبایی دربارۀ علم الهی با استناد به نهجالبلاغه
محورهای موضوعی : مطالعات حوزه فلسفه و حکمت اسلامیمعصومه شریفی 1 * , محمد سربخشی 2 , نعیمه نجمی نژاد 3
1 - دانشآموختۀ سطح 3 فلسفه اسلامی و مدرس فلسفه و منطق جامعة الزهراء(س)، قم، ایران
2 - استادیار گروه فلسفه، مؤسسة امام خمینی (ره)، قم، ایران
3 - مدرس فلسفه و منطق و پژوهشگر پژوهشگاه مطالعات اسلامی، جامعة الزهراء(س)، قم، ایران
کلید واژه: سنجش, دیدگاه فلسفی, علم الهی, علامه طباطبایی, نهجالبلاغه,
چکیده مقاله :
از زمان ملاصدرا تاکنون موضعگیریها پیرامون مطابقت یا عدم مطابقت حکمت متعالیه با نقل و نصوص دینی متفاوت بوده است. گروهی با التزام بیش از حد به ظواهر، طرفدار عدم مطابقت آن با نقل شدهاند؛ اما عدهیی دیگر با توجه به شناختی که از آراء این فلاسفه داشتهاند، تعارض مزبور را مردود شمرده و از گرایش بسیاری از عقیدهها بسمت تعارض عقل با نقل جلوگیری نمودند. نوشتار حاضر درصدد است تا با بررسی وصف «علم الهی» که از مهمترین مباحث چالشی بین ایندو گروه است، میزان اعتبار هر یک از این مواضع را بررسی نماید. در این راستا، مقالة پیشرو بروش کتابخانهیی و بنحو توصیفی_تحلیلی، علم الهی در کلام امام علی(ع) در نهجالبلاغه و سخنان علامه طباطبایی در مقام یک نمایندۀ برجسته از فیلسوفان حکمت متعالیه را بررسی میکند و سپس آراء علامه با توجه به سخنان امام علی(ع) در نهجالبلاغه مورد ارزیابی قرار میگیرد. با اعمال این سنجش، سرانجام مشخص میگردد که عقل با نقل درباب صفت علم الهی هماهنگ بوده و عقیدۀ مخالفان حکمت متعالیه مبنی بر عدم مطابقت آموزههای حکمت متعالیه با نقل، باطل است. همچنین عدم تسلط مخالفان بر منابع عقلی و نقلی، روشن و عظمت حکمت متعالیه و حکمایی همچون علامه طباطبایی، آشکار میگردد.
Since Mullā Ṣadrā’s time, positions regarding the conformity or non-conformity of the Transcendent Philosophy with tradition and religious texts have varied. One group, with excessive adherence to literal aspect, has advocated for its non-conformity with tradition; another group, however, given their understanding of the views of these philosophers, has rejected the aforementioned conflict and prevented many beliefs from tending towards a conflict between reason and tradition. The present paper aims to examine the validity of each of these positions by investigating the attribute of “Divine Knowledge,” which is one of the most challenging topics between these two groups. Accordingly, using a library-based and descriptive-analytical method, Divine Knowledge in the words of Imām ‘Alī (‘a) in Nahj al-Balāgha and the statements of ‘Allāmah Ṭabāṭabā’ī, as a prominent representative of Transcendent philosophers, is examined. Then, Allamah's views are assessed in light of Imām ‘Alī’s (‘a) statements in Nahj al-Balāgha. Through this assessment, it is ultimately determined that reason is in harmony with tradition regarding the attribute of Divine Knowledge, and the belief of the opponents of the Transcendent Philosophy regarding the non-conformity of its teachings with tradition is false. Furthermore, the opponents' lack of mastery over rational and traditional sources becomes clear, and the greatness of the Transcendent Philosophy and philosophers such as ‘Allāmah Ṭabāṭabā’ī is revealed.
قرآن کریم.
نهجالبلاغه.
آقاتهرانی، میرزا جواد (1374) میزان المطالب، قم: موسسۀ در راه حق.
احسائی، احمدبن زینالدین (1384) شرح العرشیة، بیروت: موسسة البلاغ.
ارشادینیا، محمدرضا (1382) نقد و بررسی نظریۀ تفکیک، قم: بوستان کتاب.
باروتی، مریم؛ اکبریان، رضا؛ سعیدیمهر، محمد (1397) «معناشناسی علم الهی از دیدگاه علامه طباطبایی»، حکمت معاصر، سال 9، شمارۀ 2، ص45ـ23.
بحرانی، ابنمیثم (1427ق) شرح نهجالبلاغه، تهران: دفتر نشر الکتاب.
بهرامی، حمزهعلی؛ عنایتی، ریحانه (1399) «تحلیلی بر معناشناسی علم خداوند از راه نسبتسنجی مفاهیم همنشین آن در نهجالبلاغه»، پژوهشهای نهجالبلاغه، شمارۀ 67، ص120ـ105.
حسینی همدانی، محمد (1405ق) درخشان پرتوی از اصول کافی، ناشر مؤلف.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1352ق) المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مدرسه الأعلمی للمطبوعات.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1368) «تعلیقات اسفار»، در ملاصدرا، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة، قم: مصطفوی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1387) آغاز فلسفه، ترجمۀ محمدعلی گرامی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1402) اصول فلسفه و روش رئالیسم، بهمراه پاورقی شهید مطهری، تهران: صدرا.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1416ق) الشیعة: نص الحوار مع المستشرق کوربان، بیروت: ام القری.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1419ق) الرسائل التوحیدیة، بیروت: موسسة النعمان.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1428ق) الانسان و العقیدة، قم: باقیات.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1430ق) الحکمة الالهیات بالمعنی الأخص، تحقیق کمال حیدری، قم: دار فراقد.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1433ق) بدایةالحکمة، قم: موسسه نشر اسلامی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1434ق) نهایةالحکمة، قم: موسسه نشر اسلامی.
طبرسی، اسماعیل (1374ق) کفایة الموحدین، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
قزوینی، مجتبی (1370) بیان الفرقان، مشهد: بینا.
کلینی، محمدبن یعقوب (1407ق) اصول الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
مجلسی، محمدباقر (1421ق) البحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
مصباح یزدی، محمدتقی (1390) آموزش فلسفه، قم: موسسۀ امام خمینی(ره).
مکارم شیرازی، ناصر (1386) پیام امیرالمومنین علیهالسلام، تهران: دفتر نشر الکتاب.
یدالهیفر، محمدجواد (1399) «بررسی تطبیقی گسترۀ علم الهی در نهجالبلاغه و گلشن راز»، پژوهشنامه علوی، شمارۀ 22، 305ـ285.