مسئله درد از منظر ملاصدرا؛ شرّ ادراکی یا عنایت الهی؟
محورهای موضوعی : ملاصدراپژوهی و اندیشۀ حکمت متعالیه
شمس الله سراج
1
,
هدی حبیبی منش
2
*
1 - دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران
2 - دانشآموخته دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران
کلید واژه: ملاصدرا, شرّ ادراکی, عنایت الهی, درد جسمانی, نظام احسن,
چکیده مقاله :
پدیدة درد واقعیتی است که هر فرد انسانی در طول زندگی خود آن را تجربه میکند. مکاتب مختلف فکری و دانشمندان و پزشکان، هر کدام از زوایای مختلف و با رویکردهای متنوع به تحلیل این پدیده پرداختهاند. ملاصدرا از یکسو درد را در زمرة شرور بشمار آورده و از سوی دیگر، آن را عنایت ازلی الهی میداند. این نوشتار بر پاسخ به این پرسش متمرکز است که چگونه میتوان با استناد به آراء حکمت صدرایی، درد را عنایت و بخششی از جانب خداوند دانست، درحالیکه حب و علم خداوند به خیر و کمال و حکمت و عنایت او، مستلزم خلق نظامی احسن است که موجب تحقق کمالات وجودی بیشتر و بالاتری باشد؛ بگونهیی که مخلوقات، ازجمله مخلوقات مادی نیز در حد اعلای خود دارای خیر و کمال باشند. هنگامیکه انسان بمقتضای زندگی کردن در عالم مادی، دچار بیماری میشود و سلامتی خود را از دست میدهد، عنایت الهی اقتضا میکند که برای آن بیماری نشانهیی در بدن فرد قرار دهد و بدین ترتیب بار دیگر به سلامتی جسمانی که برای بدن مادی انسان نوعی کمال بشمار میرود دست یابد؛ بنابرین درد عنایت الهی است نسبت به بدن یا عضوی از بدن که دچار اختلال شده، برای بازگشت به نظام احسنِ خویش.
The phenomenon of pain is a reality experienced by every human being throughout their of life. Various philosophical schools, as well as scientists and physicians, have analyzed this phenomenon from diverse perspectives and through different methodological approaches. Mullā Ṣadrā, on the one hand, classifies bodily pain among evils; on the other hand, he regards it as a manifestation of eternal divine providence. The present study seeks to answer the question of how, on the basis of the principles of Ṣadrian philosophy, bodily pain may be understood as a manifestation of God’s providence and beneficence. God’s love and knowledge of goodness and of perfection, together with His wisdom and providence, necessitate the creation of the best possible order, which leads to the greatest and highest degrees of existential perfection, such that all creatures, including material existents, possess goodness and perfection at their highest levels. When Man, by virtue of living in the material world, falls ill and loses bodily health, divine providence requires the presence of a symptom in the body, thereby enabling the individual to regain bodily health, which constitutes a kind of perfection for the material human body. Therefore, bodily pain is an expression of divine providence directed toward the body or a particular impaired organ, insofar as it serves to restore it to its optimal state within the best possible order.
قرآن کریم.
ابنسینا (1375) الاشارات والتنبیهات، قم: بلاغت.
جوادی آملی، عبدالله (1372) شرح حکمت متعالیه، تهران: الزهراء.
جوادی آملی، عبدالله (1378) مبادی اخلاق در قرآن، قم: اسراء.
سجادى، سیدجعفر (1373) فرهنگ معارف اسلامى، تهران: دانشگاه تهران.
سجادى، سیدجعفر (1379) فرهنگ اصطلاحات فلسفى ملاصدرا، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
صلیبا، جمیل (1366) فرهنگ فلسفى، ترجمۀ منوچهر صانعى درهبیدى، تهران: حکمت.
طالبی چاری، محمدجواد؛ دیرباز، عسگر (1387) «تأملی بر نظام احسن از منظر حکمت متعالیه»، معرفت فلسفی، شمارۀ 22، ص104ـ71.
فارابی، ابونصر محمد (1405ق) فصول منتزعه، تهران: الزهراء.
کریمزاده، قربانعلی (1396) «بررسی مسئلۀ نیستانگاری شر در رهیافت فلسفی با تکیه بر دیدگاه ملاصدرا»، فلسفه دین، سال 14، شمارۀ 2، ص418ـ399. DOI: 10.22059/jpht.2017.40223.100510
کریمزاده، قربانعلی و همکاران (1390) «شر ادراکی از دیدگاه صدرالمتألهین»، اندیشه نوین دینی، شمارة 25، ص44ـ27. DOR: 20.1001.1.20089481.1390.7.25.1.0
کوهی گیگلو، توکل؛ آقازاده، سیدابراهیم (1397) «بررسی مسئله منطقی شر و استحکام انگاره نظام احسن ملاصدرا در برابر آن»، پژوهشهای فلسفی، شمارة 23، ص99ـ81.
مصباح یزدی، محمدتقی (1366) آموزش فلسفه، ج2، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
مصلح، جواد (1383) ترجمه و تفسیر الشواهد الربوبیة، تهران: سروش.
ملاصدرا (1354) المبدأ و المعاد، تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.
ملاصدرا (1363) مفاتیح الغیب، تلخیص علیبن جمشید نوری، تصحیح و تحقیق محمد خواجوی، تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
ملاصدرا (1366) تفسیر القرآن الکریم، تصحیح محمد خواجوی، قم: بیدار.
ملاصدرا (1380) الحكمة المتعالیة فى الأسفار الأربعة، ج7، تصحیح و تحقیق مقصود محمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1382) شرح و تعلیقه صدرالمتالهین بر الهیات شفا، تصحیح و تحقیق نجفقلی حبیبی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1384) شرح أصول الکافی، ج1و4، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.