تحلیل اشکال «دو واجبالوجود متفاضل» در پرتو براهین توحید و پاسخ ملاصدرا
محورهای موضوعی : ملاصدراپژوهی و اندیشۀ حکمت متعالیه
سیدمحمدکاظم میرحسنی
1
*
,
علی الهبداشتی
2
1 - دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران
2 - استاد گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران
کلید واژه: واجبالوجود, توحید, اشکال تفاضل, اصالت وجود, تشکیک وجود, ملاصدرا, حکمت متعالیه,
چکیده مقاله :
مسئلة یگانگی واجبالوجود از مباحث محوری الهیات فلسفی در سنت اسلامی است و براهین متعدد برای نفی کثرت در مبدأ نخستین اقامه شده است. با این حال، تقریرهای رایج ـمانند برهان تمانع و برهان بساطت سینویـ برغم کارآمدی در نفی دو واجب متساوی یا متعارض، در دفع اشکال «دو واجبالوجود متفاضل» کارآمد نیستند. این مقاله با تمرکز بر پاسخ ملاصدرا در اسفار، نشان میدهد که صدرالمتألهین با انتقال بحث به سطح هستیشناسی محض و با اتکا به اصالت وجود، تشکیک وجود و قاعدة «القصور یستلزم المعلولیة»، فرض «واجب ناقص» را از درون ابطال میکند. از منظر او، هر قصور و تحدید حیثی عدمی دارد و مستلزم وابستگی به علت محدّده است و این وابستگی با وجوب بالذات ناسازگار است. نتیجه آنکه، فرض وجود دو واجب، حتی با در نظر گرفتن تفاوت تشکیکی در مراتب شدت و ضعف، به تناقض میانجامد و در نهایت، فرض کثرت در مقام واجبالوجود را دچار ناسازگاری درونی میسازد.
The oneness of the Necessary Being constitutes one of the central issues of philosophical theology in the Islamic tradition, and numerous arguments have been advanced to negate multiplicity in the First Origin. Nevertheless, the well-known formulations, such as the argument of mutual prevention and the Avicennian argument of simplicity, despite their effectiveness in negating two equal or conflicting necessary beings, do not adequately address the objection of “two differentiated Necessary Beings.” Focusing on Mullā Ṣadrā's response in al-Asfār, this paper argues that, he invalidates the assumption of a “deficient necessary being” from within by shifting the discussion to the level of pure ontology and relying on the principles of the principiality of being, the gradation of being, and the necessary entailment of causality by deficiency. From his perspective, every deficiency and limitation possesses a non-existential aspect and necessitates dependence on a delimiting cause; such dependence is incompatible with essential necessity. Consequently, the assumption of the being of two necessary beings, even when considering their gradational difference in terms of weakness and strength, leads to contradiction and ultimately renders the hypothesis of multiplicity at the level of Necessary Being internally inconsistent.
ابنسینا (۱۳۷۶) الإلهیات من کتاب الشفاء، تحقیق حسن حسنزاده آملی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
ابنسینا (۱۳۷۹) النجاة، تصحیح محمدتقی دانشپژوه، تهران: دانشگاه تهران.
ابنسینا (۱۳۸۱) الإشارات و التنبیهات، تحقیق مجتبی زارعی، قم: بوستان کتاب.
اشعری، ابوالحسن (۱۹۵۲م) اللمع فی الردّ علی أهل الزیغ و البدع، بیروت: مطبعه کاتولیکی.
ایجی، عضدالدین (۱۳۷۰) شرح المواقف، ج4، جزء 8، قم: شریف رضی.
تفتازانی، مسعودبن عمر (۱۴۰۹ق) شرح المقاصد، ج4، بیروت: عالم الکتاب.
حسنزاده آملی، حسن (۱۳۸۷) شرح فارسی الأسفار الأربعة، تصحیح محمدحسین نائیجی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
دوانی، سعدالدین (ق۱۴۲۳) التعلیقات علی شرح العقائد العضدیة، مقدمه سیدهادی خسروشاهی، تحقیق ممد عماره، بیجا، بینا.
دیرباز، عسگر (۱۳۸۵) «بررسی و تحلیل روایتهای کلامی و فلسفی برهان تمانع»، پژوهشهای فلسفی کلامی، شمارة ۲۸، ص۱۴۴ـ۱۱۹. DOR: 20.1001.1.17354927.1385.8.28.6.0
طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۳۸۶) نهایة الحکمة، بهمراه تعلیقات غلامرضا فیاضی، قم: مؤسسة امام خمینی (ره).
طباطبایی، سیدمحمدحسین (بیتا) المیزان فی تفسیر القرآن، قم: مؤسسه اسلامی.
عصار، سیدمحمدکاظم (بیتا) مجموعه آثار، بکوشش و تصحیح سیدجلالالدین آشتیانی، تهران: امیرکبیر.
قاضی عبدالجبار (۱۴۲۲ق) شرح الاصول الخمسة، بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.
مشکوةالدینی، عبدالمحسن (۱۳۵۸) تمهید الاصول در علم کلام اسلامی: شرح بخش نظری رسالۀ «جمل العلم و العمل»، تألیف علیبن حسین موسوی، شرح محمدبن الحسن الطوسی، تهران: انجمن حکمت و فلسفه.
مطهری، مرتضی (بیتا) «مقدمه و پاوقی»، اصول فلسفه و روش رئالیسم، ج5، قم: صدرا.
ملاصدرا (۱۳۸۱) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج6، تصحیح و تحقیق احمد احمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (۱۳۸۳) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج1، تصحیح و تحقیق غلامرضا اعوانی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.