نظریه معقولات ارادی در نظام اندیشه فارابی
محورهای موضوعی : Studies on Islamic philosophy and wisdom
محسن حسین نیا
1
,
سیدمهدی امامی جمعه
2
*
,
جنان ایزدی
3
1 - دانشجوی دکتری دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
2 - استاد گروه فلسفه و کلام اسلامی, دانشگاه اصفهان, اصفهان, ایران
3 - استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
کلید واژه: فارابی, معقولات ارادی, عقل نظری, عقل عملی, سعادت, حکمت عملی,
چکیده مقاله :
فارابی در کتاب تحصیل السعادة، مفاهیم مطرح در حکمت عملی ـهمچون مدینة فاضله و اخلاق و فروعات آنهاـ را متصف به عنوان معقولات ارادی کرده و تحت این عنوان عام، به بیان اجمالی برخی ویژگیهای کلی حکمت عملی پرداخته است. ابتکار فارابی این ظرفیت را فراهم میسازد تا در قالب یک نظریة منسجم، بدون ورود به محتوای حکمت عملی و چالشهای آن ـاعم از مسائل و ادله مختلفـ به بیان مشخصات و ویژگیهای کلی و حاکم بر حکمت عملی پرداخت. مسئلة اصلی مقاله پیشرو بیان منسجم و مستقل مشخصات و ویژگیهای معقولات ارادی ـبعنوان وصفِ عامِ محتوای حکمت عملیـ در نظام اندیشة فارابی است و در تلاش است با روش تحلیلیـمنطقی و با اتکا بر آثار فارابی، این ظرفیت بالقوه در حکمت عملی او را در قالب نظریة معقولات ارادی فعلیت ببخشد. ویژگیها و مشخصات معقولات ارادی در این نظریه، عمدتاً ناشی از دو مؤلفه هستند؛ معقول بودن (مربوط به عقل نظری) و ارادی بودن. تعامل عقل نظری و عقل عملی در شکلگیری معقولات ارادی، تأخر زمانی از جزئیات یا معقولات غیربرهانی، عدم تقید به زمان و مکان، یقینی بودن گزارهها و بالتبع، برهانی بودن روش استدلال، تمرکز بر نفعهای ضروری انسان، تقید آنها به سعادت انسان، تقسیمشان به معقولات اخلاقی و سیاسی و تکیه بر ارادة انسان و استنباطهای عقل عملی در تحقق خارجی، ازجمله احکام و ویژگیهای ارادی است که این پژوهش به آنها پرداخته است.
In his book Taḥṣīl al-Sa‘ādah (The Attainment of Happiness), Fārābī describes certain concepts discussed in practical wisdom, such as the Ideal city, ethics, and their sub-categories under the general title of voluntary intelligibles and briefly explains some of the general characteristics of practical wisdom. Fārābī’s innovation provides the capacity to explain the general specifications and characteristics governing practical wisdom within a coherent theory, without delving into the content of practical wisdom and its challenges - including various issues and arguments. The major aim of this paper is to provide a coherent and independent explanation of the specifications and features of voluntary intelligibles, as the general description of the content of practical wisdom, in Fārābī’s system of philosophy. Moreover, using an analytical-logical method and relying on Fārābī’s works, the study seeks to actualize this potential capacity in his practical wisdom in the form of the theory of voluntary intelligibles. The characteristics of voluntary intelligibles in this theory mainly stem from two components: their intelligibility (related to theoretical intellect) and their voluntary nature. Some of the judgments and characteristics of voluntary intelligibles that are addressed in this research include the interaction of theoretical and practical intellects in the formation of voluntary intelligibles, temporal precedence over particulars or non-demonstrative intelligibles, independence from time and place, certainty of propositions and, consequently, the demonstrative nature of the reasoning method, focus on essential human benefits, their adherence to human happiness, their division into ethical and political intelligibles, and reliance on human will and the inferences of practical intellect in external realization.
حسنی، سیدحمیدرضا؛ موسوی، هادی (1399) «جایگاهشناسی حکمت عملی» در جستجوی علوم انسانی، نظارت و تعلیقات علی عابدی شاهرودی، تهران: سمت.
حسنی، سیدحمیدرضا؛ موسوی، هادی (1400) هستی ارادی، ج2، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
صدرا، علیرضا (1387) علم مدنی فارابی، قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
فارابی، ابونصر محمد (1364) فصول منتزعه، تحقیق فوزی متری نجار، تهران: الزهرا.
فارابی، ابونصر محمد (1371) التنبیه علی سبیل السعادة، تحقیق جعفر آل یاسین، تهران: حکمت.
فارابی، ابونصر محمد (1405ق) فصوص الحکم، تحقیق محمدحسن آلیاسین، قم: بیدار.
فارابی، ابونصر محمد (1408) المنطقیات، قم: کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی(ره).
فارابی، ابونصر محمد (1413ق) الاعمال الفلسفیة، تحصیل السعادة، بیروت، دار المناهل.
فارابی، ابونصر محمد (1961م) فلسفه ارسطاطالیس، تحقیق محسن مهدی، بیروت: دار مجلة شعر.
فارابی، ابونصر محمد (1970م) الحروف، تصحیح محسن مهدی، بیروت: دار المشرق.
فارابی، ابونصر محمد (1995م الف) آراء اهل المدینه الفاضله و مضاداتها، بیروت: دار و مکتبة الهلال.
فارابی، ابونصر محمد، (1995م ب)، افلاطون فی الاسلام: فلسفة أفلاطون و أجزاؤها و مراتب أجزائها من أولها الى آخرها، تحقیق عبدالرحمن بدوی، بیروت: دار اندلس.
فارابی، ابونصر محمد (1996م الف) احصاء العلوم، شرح علی بوملحم، بیروت: دار و مکتبة الهلال.
فارابی، ابونصر محمد (1996م ب) السیاسة المدنیة، شرح علی بوملحم، بیروت: دار و مکتبة الهلال.
مهاجرنیا، محسن (1380) اندیشه سیاسی فارابی، قم: بوستان کتاب.
ناسخیان، علیاکبر (1401) «نظریه معقول ارادی و روششناسی توصیف پدیدههای اخلاقی و اجتماعی»، سخنرانی ارائه شده در همایش ملی «حکمت عملی؛ چیستی، مبانی و روشها»، تهران: موسسه حکمت و فلسفه ایران؛ www.irip.ac.ir.