مبانی آراء ملاصدرا و علامه مجلسی دربارة احاطه الهی بر عالم (با تکیه بر شرح آنان بر اصول کافی)
محورهای موضوعی : ملاصدراپژوهی و اندیشۀ حکمت متعالیه
مریم پناهی درچه
1
*
,
علی ارشد ریاحی
2
,
محمد مهدی مشکاتی
3
1 - دانشآموخته دکتری حکمت متعالیه، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
2 - استاد دانشگاه اصفهان
3 - دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
کلید واژه: احاطه الهی, مبانی, ملاصدرا, علامه مجلسی, شرح اصول کافی,
چکیده مقاله :
مسئلة احاطة خداوند نسبت به عالم در آیات قرآن و روایات امامان شیعه (علیهمالسلام) مورد تأیید و تأکید قرار گرفته است. ملاصدرا و علامه مجلسی در شرحهای خود بر اصول کافی، بر اساس مبانی و روشهای خود، به تفسیر این روایات پرداختهاند. صدرالمتألهین بر اساس اصالت و وحدت حقیقت وجود، وجود رابط بودن خلق نسبت به خداوند، توحید افعالی و...، احاطة الهی را احاطة وجودی معنا میکند. در تبیین ملاصدرا، رابطة حق با خلق رابطة قوامبخش با وجود رابط است، از اینرو ذرهیی از وجود اشیاء از خداوند جدا نیست و بدون خداوند، نه وجودی دارد و نه دوامی، تا پرسش از احاطه پیش آید. بهمیندلیل، خدای متعال از نظر وجود، علم، قدرت و... بر عالم محیط است. تبیین وی پاسخگوی چرایی و چگونگی احاطة الهی بر عالم است. از طرف دیگر، علامه مجلسی با رویکردی عمدتاً نقلی به شرح مسئلة مذکور پرداخته و ضمن تأکید بر تنزیه خداوند، تنها در رد احاطة مکانی و در اثبات احاطة علت نسبت به معلول، استدلال آورده است. احاطة الهی نزد او بمعنای احاطة علمی است که بر اساس رابطة علّیـمعلولی حق با خلق ترسیم شده است. این تبیین فاقد جامعیت است.
The problem of God’s encompassment of the world has been affirmed and emphasized in the verses of the Qur’ān and the narrations of the Shi‘ite Imāms (‘a). Mullā Ṣadrā and ‘Allāmeh Majlesī have interpreted these narrations based on their own principles and methods in their commentaries on Uṣūl al-Kāfī. Using an explanatory method, Mullā Ṣadrā interprets divine encompassment as existential encompassment based on the principiality and oneness of the reality of being and some other principles such as the copulative nature of creation in relation to God and the unity of acts. In Mullā Ṣadrā's explanation, the relationship between God and creation is a relationship of the Giver of Sustenance with copula. Therefore, not a single particle of the existence of things is separate from God, and without God it has neither existence nor permanence, so that the question of encompassment arises. For this reason, God Almighty encompasses the world in terms of existence, knowledge, power, etc. His explanation answers the why and how of divine encompassment of the world. On the other hand, ‘Allāmeh Majlesī, with a predominantly narrative approach, has explained the aforementioned issue and, while emphasizing God’s transcendence, has only argued against spatial encompassment and in favor of the encompassment of cause over effect. In his view, divine encompassment means scientific encompassment, which is depicted based on the causal relationship between God and creation. This explanation lacks comprehensiveness.
قرآن کریم.
آشتیانی، سیدجلالالدین (1376) هستی از نظر فلسفه و عرفان، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
بابایی، علی؛ عبداللهی، منصور؛ حسینی، عبدالله (1403) «سیر تحول و شکلگیری مسئلة معیت وجودی حق تعالی با خلق در حکمت اسلامی»، کلامپژوهی، شمارة 5، ص192ـ171؛ Doi: 10.22034/kalam.2024.562
جوادی آملی، عبدالله (1386) رحیق مختوم، ج1، قم: اسراء.
خادمزاده، وحید (1401) «استعارههای جهتی محیط محاط در نظام فلسفی ملاصدرا»، تأملات فلسفی، شمارة 29، ص330ـ301؛ Doi: 10.30470/phm.2022.540242.2086
رحمتی، انشاءالله (1395) «معیت سرمدی خداوند و علم مطلق»، پژوهشنامه فلسفه دین، شمارة 28، ص104ـ83؛ Doi:10.30497/prr.2017.1909
زاهری، زهرا (1400) «علم الهی از دید صدرالمتألهین و ابنسینا»، مطالعات قرآنی، شمارة 46، ص311ـ291؛ Doi:10.30495/qsf.2021.683437
سعیدیمهر، محمد؛ لشکری، کبری (1389) «علم الهی از دیدگاه صدرالمتألهین»، اندیشه نوین دینی، شمارة 22، ص50ـ31؛ Dor: 20.1001.1.20089481.1389.6.22.2.8
شهابی، محمود (1355) النظرة الدقیقة فی قاعدة بسیط الحقیقة، تهران: انجمن فلسفه ایران.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1386) نهایة الحکمة، ج4، تصحیح غلامرضا فیاضی، قم: مؤسسة امام خمینی(ره).
عبودیت، عبدالرسول (1385) درآمدی به نظام حکمت صدرایی، ج1، تهران: سمت.
کلانتری، علیاکبر (1397) «معیت الهی، مفهوم، اقسام و راههای تحقق آن از نگاه قرآن»، مشکوة، شمارة 138، ص48ـ31؛ Dor:20.1001.1.16838033.1397.37.1.3.2
کلینی، محمدبن یعقوب (1407) الکافی، ج1، تحقیق و تصحیح علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
مجلسی، محمدباقر (1370) مرآة العقول، ج1و2، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مجلسی، محمدباقر (بیتا) بحار الانوار لدرر اخبار الائمة الاطهار، ج4، 5 و54، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
ملاصدرا (1378) رسالة فی الحدوث، تصحیح و تحقیق حسین موسویان، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1383) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج4، تصحیح و تحقیق مقصود محمدی.تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1385) شرح الاصول من الکافی، ج3و4، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1389الف) تفسیر القرآن الکریم، ج1، تصحیح و تحقیق محمد خواجوی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1389ب) تفسیر القرآن الکریم، ج6، تصحیح و تحقیق محسن پیشوایی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1389ج) مجموعه رسائل فلسفی، ج2، تصحیح و تحقیق و مقدمه گروه مصححین، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.