تأثیر معرفت به توحید حکمی و عرفانی بر ایمان دینی و آثار آن
محورهای موضوعی : Studies on gnosis and Islamic Kalam
زهرا خوب نژاد
1
,
وحید واحدجوان
2
*
1 - دانشجوی دکتری مدرسی اخلاق، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 - دانشیار گروه اخلاق اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
کلید واژه: توحید, توحید حکمی, توحید عرفانی, ایمان, ایمان دینی, ثمرات ایمان,
چکیده مقاله :
پژوهش پیشرو درصدد است به بررسی تأثیر نگرش حکمی و عرفانی به توحید خداوند متعال (مبتنی بر وحدت شخصی وجود)، بر ایمان دینی و آثار آن بپردازد و با تمرکز بر آموزههای حکمت متعالیه و عرفان اسلامی، بویژه آراء ابنعربی و صدرالمتألهین شیرازی، به مفهومشناسی توحید حکمی و عرفانی (وحدت وجود) و ایمان دینی پرداخته، و تأثیر مذکور را تبیین نماید. نتایج پژوهش نشان میدهد که این نوع نگرش به توحید، با تأکید بر یگانگی وجود حقیقی (خداوند) و مظهر بودن مخلوقات، فهمی عمیقتر از خداوند، مخلوقات و دین ارائه میدهد. این معرفت عمیقتر، هم در ساحت نظری ـبا اصلاح تصورات نادرست و ارائۀ تصویری صحیحتر از رابطة خدا و خلقـ و هم در ساحت عملی ـبا شهود و تحقق وحدت وجودـ، ایمان دینی را اصلاح کرده و قوت و عمق میبخشد. همچنین، آثار ایمان ـمانند هدایت، رحمت، نورانیت، رضوان، حیات طیبه، آرامش، سعادت و رهایی از عذاب فراقـ در پرتو توحید حکمی و عرفانی، به مراتبی بالاتر و کاملتر ارتقا مییابند. در نهایت این نتیجه بدست میآید که نگرش حکمیـعرفانی به توحید، نقشی اساسی در تحول و تعالی ایمان دینی ایفا میکند و مؤمنان و سالکان را به مراتب بالای یقین، آرامش و سعادت رهنمون میسازد.
The present research aims to investigate the impact of a philosophical and gnostic approach to the Oneness (tawḥīd) of Almighty God (based on the individual unity of being) on religious faith and its effects. Moreover, focusing on the teachings of the Transcendent Philosophy and Islamic gnosis, especially the views of Ibn ‘Arabī and Mullā Ṣadrā, it conceptualizes philosophical and gnostic monotheism (unity of being) and religious faith and explains their interrelationship. The findings demonstrate that, by emphasizing the Oneness of True Existence (God) and viewing created beings as manifestations, this approach to the oneness of God, provides a deeper understanding of God, creation, and religion. This deeper knowledge, both in the theoretical realm – by correcting misconceptions and presenting a more accurate picture of the relationship between God and creation – and in the practical realm – by intuition and realization of the oneness of being – reforms and strengthens religious faith. Furthermore, the effects of faith, such as guidance, mercy, luminosity, divine pleasure, good life, tranquility, happiness, and freedom from the torment of separation, are elevated to higher and more perfect levels in light of philosophical and gnostic monotheism. Finally, it is concluded that the philosophical-gnostic approach to monotheism plays a fundamental role in the transformation and transcendence of religious faith and guides believers and seekers to higher levels of certainty, tranquility, and happiness.
قرآن کریم.
آملی، سیدحیدر (1352) المقدمات من نص النصوص، تهران: انستیتو ایران و فرانسه.
آملی، سیدحیدر (1368) جامع الاسرار و منبع الانوار، تهران: علمی و فرهنگی.
آملی، سیدحیدر (1422ق) تفسیر المحیط الاعظم، تصحیح سیدمحسن موسوی تبریزی، تهران: وزارت ارشاد اسلامی.
ابنعربی، محییالدین (1422ق) تفسير ابنعربى، بیروت: دار احياء التراث العربى.
ابنعربی، محییالدین (1946م) فصوص الحکم، قاهره: دار إحياء الكتب العربيه.
ابنعربی، محییالدین (بیتا) الفتوحات المکیة، بیروت: دار الصادر.
ابنفارس، احمد (1404ق) معجم مقاییس اللغة، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
بدوی، عبدالرحمن (1971م) مذاهب الاسلاميين، بيروت: دار العلم للملايين.
تميمى آمدى، عبدالواحد (1410ق) غرر الحكم و درر الكلم، قم: دار الكتاب الإسلامي.
جرجانی، علىبن محمد (1405ق) التعریفات، بکوشش ابراهیم الابیارى، بیروت: دار الکتاب العربى.
جیلی، عبدالکریم (بیتا) الانسان الکامل فی معرفة الاواخر و الاوایل، بیروت: دار الفکر.
حسنزاده آملی، حسن (1365) هزار و یک نکته، تهران: رجاء.
حسنزاده آملی، حسن (1378) ممد الهمم در شرح فصوص الحكم، تهران: وزارت ارشاد اسلامی.
حسنزاده آملی، حسن (1381) هزار و یک کلمه، قم: بوستان کتاب.
حلی، حسنبن یوسف (بیتا) کشفالمراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة نشر اسلامی.
خمينى، سیدروحالله (1378) شرح چهل حديث، تهران: مؤسسة تنظيم و نشر آثار امام خمينى (ره).
خمينى، سیدروحالله (1388) شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
راغب اصفهانی، حسینبن محمد (1412ق) المفردات فی غریب القرآن، دمشق: دار الشامیه.
ربانی گلپایگانی، علی (1396) عقاید استدلالی، قم: هاجر.
رمضانی، حسن (بیتا) «توحید»، دائرة المعارف قرآن کریم، قم: بوستان کتاب.
روحی، ابوالفضل (1385) دائرة المعارف قرآن كريم، قم: بوستان كتاب.
سبحانی تبریزی، جعفر (1428ق) محاضرات فی الهیات، قم: مؤسسة امامصادق (ع).
سبحانی تبریزی، جعفر (بیتا) الالهیات و إلايمان والكفر، نرمافزار آثار آیتالله سبحانی، قم: مرکز کامپیوتری علوم اسلامی، نور.
طباطبايى، سيدمحمدحسين (1417ق) المیزان فی تفسیر القرآن، قم: مؤسسة نشر اسلامی.
طباطبايى، سيدمحمدحسين (بیتا) نهایة الحکمة، قم: مؤسسة نشر اسلامی.
طبرسى، فضلبن حسن (1377) تفسير جوامع الجامع، تهران: دانشگاه تهران.
طبرسى، فضلبن حسن (1408ق) مجمع البیان، بیروت: دار المعرفة.
طوسى، محمدبن حسن (بیتا) التبيان فى تفسير القرآن، بیروت: دار احياء التراث العربى.
طوسی، نصیرالدین (1373) اوصاف الاشراف، تهران: وزارت ارشاد اسلامی.
فراهیدی، خلیلبن احمد (1409 ق) العین، قم: هجرت.
قونوی، صدرالدین (2010م) مفتاح الغیب، بیروت: دار الکتب العلمیه.
قیصری، داوود (1375) شرح فصوص الحکم، تهران: علمی و فرهنگی.
كلينى، محمد ( ۱۳۶۵) الكافی، تهران: دار الكتب الاسلاميه.
گوهرین، صادق (1368) شرح اصطلاحات تصوف، تهران: زوار.
مجلسى، محمدباقر (1404ق) بحار الأنوار، بیروت: مؤسسة الوفاء.
مطهری، مرتضی (1377) مجموعه آثار، تهران: صدرا.
معلوف، لویس (1996م) المنجد فى اللغة، بیروت: دار المشرق.
ملاصدرا (1380) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة ، ج2، تصحیح و تحقیق مقصود محمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1382) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، ج9، تصحیح و تحقیق رضا اکبریان، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1383) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة ، ج1، تصحیح و تحقیق غلامرضا اعوانی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1389) اسرار الآیات، تصحیح و تحقیق محمدعلی جاودان، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
الهمدانى الاسدآبادى، عبدالجباربن احمد (1412ق) شرح الاصول الخمسة، بكوشش سمير مصطفى رباب، بيروت: دار احياء التراث العربى.
واحد جوان، وحید (1397) وحدت وجود در عرفان اسلامی، قم: سبط النبی علیهالسلام.