مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-0874313202663Editor's Noteسرمقاله34fa آیتالله سیدمحمدخامنهایاستاد فلسفه و رئیس بنیاد حکمت اسلامی صدرا، تهران، ایران202663<p>همواره گمان میرفت که عنوان مغرب‌زمین برای آنستکه خورشید در آن ناپدید میشود و جهان را از نعمت و لذت روشنایی محروم میسازد، اما امروز و تا حدودی تاریخ و روزگار گذشتۀ جهان، بر همه روشن نموده که این بخش از جهان مادی همواره با ظلمت آشنایی و آشتی داشته و دورانهایی فراوان را از اخلاق و آیین صلح و دوستی و نیکوکاری دور بوده و با آن سر جنگ داشته و عمر خود را بیشتر در ظلمت فساد و جنگ و خرابی گذرانده است. حتی با وجود پاره‌یی کوتاه از زمان، که حکما و دانشمندان اندکی را در خود پذیرا بوده، اما مغرب‌زمین تمام عمر طبیعی خود را با فساد و جهل و کشتار بسر کرده است. اقوام و طوایفی ـ‌مانند سِلتها، گُتها و اقوام فرعی درون آنها‌ـ که از اطراف جهان به مغرب‌زمین وارد و بر آن مسلط شدند و حکومتهایی معروف را تشکیل دادند، عمر حکومتی خود بر آن سرزمین را با جنگ و حمله و خونریزی آغاز نمودند و با جنگ و نابودگری از تاریخ حذف شدند! اگر هم اندکی دانش و حکمت و آبادگری در این حکومتها یافت میشد، میراثی بود که از مشرق‌زمین ـ بویژه ایران‌زمین ـ به‌ارث برده بودند و شاید اندکی بر آن افزوده‌اند. سلطه «ویزی گُتها» بر اندلس (اسپانیای مسلمان) و دست یافتن آنها به کتابخانه معروف مسلمانان و ترجمۀ آن به زبان لاتین در رُم و فرانسه سبب شد دریچه‌یی از معارف اسلامی برای آنها باز شود و تعدادی اندک، راه پژوهش را دنبال و در دانش و حتی صنعت پیشرفت کنند و راه تمدن شرقی را در پیش گیرند و بر اثر این بیداری، که از برکت مسلمین بود، گاهی از مردم خواب‌رفتۀ مشرق‌زمین پیشی گیرند. اما این یک روی ورق است؛ بشری که ذات وحشی داشت و بظاهر ادای تمدن را درمی‌آورد، در روی دیگر ورق، ناگزیر گهگاه چهرة ظلمانی خود را آشکار میسازد. تاریخ قرون اخیر اروپا نشان میدهد که مغرب‌نشینان به اقتضای فرهنگ خود، حاضر نبوده‌اند خیر را بر شر و صلح را بر جنگ و فساد ترجیح دهند و ناگزیر، جنگ در بیشتر مقاطع زمانی در غرب دایر بوده است. در روزگار ما، صدرنشین مغربیان، ایالات متحده آمریکاست، که با قتل و جنایت بر سرزمین تاریخی آمریکا و تمدنهای بومی مایا و اینکاها مسلط شدند و همواره منشأ جنگ و فساد و تخریب و استثمار بوده‌اند. قرن معاصر نیز پر است از جنگ و خونریزی و بهره‌کشی از مظلومین جهان در شرق و غرب بوسیلة همین آمریکا. جنگ رمضان امسال آمریکا و سگ درندۀ آن، یعنی حکومت غاصبان فلسطین، و جنگ دوازده‌روزۀ پیش از آن در جمهوری اسلامی ایران نیز نمایش یکی از آثار پلیدی ذاتی آمریکای غرب‌نشین بود که خرابیها و کشتار بیگناهان بسیار ببار آورد. از آن جمله است بمباران مدرسه کودکان در میناب و کشتن بیش از یکصد و هفتاد کودک بیگناه در حال تحصیل در مدرسه؛ جنایتی که جز از آمریکا و حکومت غاصبان فلسطین برنمی‌آید و جهان را از این پلیدی و پستی مشتی انسان‌نمای وحشی، شگفت زده کرد.</p><p>همواره گمان میرفت که عنوان مغرب‌زمین برای آنستکه خورشید در آن ناپدید میشود و جهان را از نعمت و لذت روشنایی محروم میسازد، اما امروز و تا حدودی تاریخ و روزگار گذشتۀ جهان، بر همه روشن نموده که این بخش از جهان مادی همواره با ظلمت آشنایی و آشتی داشته و دورانهایی فراوان را از اخلاق و آیین صلح و دوستی و نیکوکاری دور بوده و با آن سر جنگ داشته و عمر خود را بیشتر در ظلمت فساد و جنگ و خرابی گذرانده است. حتی با وجود پاره‌یی کوتاه از زمان، که حکما و دانشمندان اندکی را در خود پذیرا بوده، اما مغرب‌زمین تمام عمر طبیعی خود را با فساد و جهل و کشتار بسر کرده است. اقوام و طوایفی ـ‌مانند سِلتها، گُتها و اقوام فرعی درون آنها‌ـ که از اطراف جهان به مغرب‌زمین وارد و بر آن مسلط شدند و حکومتهایی معروف را تشکیل دادند، عمر حکومتی خود بر آن سرزمین را با جنگ و حمله و خونریزی آغاز نمودند و با جنگ و نابودگری از تاریخ حذف شدند! اگر هم اندکی دانش و حکمت و آبادگری در این حکومتها یافت میشد، میراثی بود که از مشرق‌زمین ـ بویژه ایران‌زمین ـ به‌ارث برده بودند و شاید اندکی بر آن افزوده‌اند. سلطه «ویزی گُتها» بر اندلس (اسپانیای مسلمان) و دست یافتن آنها به کتابخانه معروف مسلمانان و ترجمۀ آن به زبان لاتین در رُم و فرانسه سبب شد دریچه‌یی از معارف اسلامی برای آنها باز شود و تعدادی اندک، راه پژوهش را دنبال و در دانش و حتی صنعت پیشرفت کنند و راه تمدن شرقی را در پیش گیرند و بر اثر این بیداری، که از برکت مسلمین بود، گاهی از مردم خواب‌رفتۀ مشرق‌زمین پیشی گیرند. اما این یک روی ورق است؛ بشری که ذات وحشی داشت و بظاهر ادای تمدن را درمی‌آورد، در روی دیگر ورق، ناگزیر گهگاه چهرة ظلمانی خود را آشکار میسازد. تاریخ قرون اخیر اروپا نشان میدهد که مغرب‌نشینان به اقتضای فرهنگ خود، حاضر نبوده‌اند خیر را بر شر و صلح را بر جنگ و فساد ترجیح دهند و ناگزیر، جنگ در بیشتر مقاطع زمانی در غرب دایر بوده است. در روزگار ما، صدرنشین مغربیان، ایالات متحده آمریکاست، که با قتل و جنایت بر سرزمین تاریخی آمریکا و تمدنهای بومی مایا و اینکاها مسلط شدند و همواره منشأ جنگ و فساد و تخریب و استثمار بوده‌اند. قرن معاصر نیز پر است از جنگ و خونریزی و بهره‌کشی از مظلومین جهان در شرق و غرب بوسیلة همین آمریکا. جنگ رمضان امسال آمریکا و سگ درندۀ آن، یعنی حکومت غاصبان فلسطین، و جنگ دوازده‌روزۀ پیش از آن در جمهوری اسلامی ایران نیز نمایش یکی از آثار پلیدی ذاتی آمریکای غرب‌نشین بود که خرابیها و کشتار بیگناهان بسیار ببار آورد. از آن جمله است بمباران مدرسه کودکان در میناب و کشتن بیش از یکصد و هفتاد کودک بیگناه در حال تحصیل در مدرسه؛ جنایتی که جز از آمریکا و حکومت غاصبان فلسطین برنمی‌آید و جهان را از این پلیدی و پستی مشتی انسان‌نمای وحشی، شگفت زده کرد.</p>http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/53759مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-0874313202663Philosophical Approach in Qur’anic Eschatology: Application of the Four Causes in Interpreting the Eschatological Verses Based on Al-Mīzānرهیافت فلسفی در معادشناسی قرآنی؛ کاربست علل اربعه در تفسیر آیات معاد بر اساس المیزان 522faمحمدرضا نقیهاستادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، اصفهان، ایران0000-0003-3987-7160 مصطفی شریفیان دانشجوی دکتری حکمت متعالیه، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران 0009000318607919مهدیگنجوردانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران0000-0003-2429-1730202579<p style="direction: ltr;">‘Allāmah Ṭabāṭabā’ī considers the entire book of creation (order of being) and the book of revelation (the Holy Quran) to be based on the principle of causality and its branches. In his view, ignoring and denying this might render all intellectual truths and practical rulings invalid, which, by itself, could lead to serious damage in understanding and interpreting religious teachings. The central idea in the present paper is that the philosophical four causes play a serious and extensive role in interpreting eschatological verses in <em>al-Mīzān</em>, and ‘Allāmah has applied them in the systemization and explanation of the rulings of the world and the afterlife. Therefore, he is careful not to generalize and extend the principles specific to material things and the worldly aspects of existents to their otherworldly mode of existence. In the same vein, the instances of the aforementioned causes in <em>al-Mīzān’s</em> eschatology and their application in interpreting these verses have been identified and explained. Some of the eschatological issues in whose interpretation and explanation the four causes have played a role, and which have been studied in this paper include the following: The truthfulness of creation and divine actions; the necessity of resurrection; the universality of the resurrection of existents; their collective gathering; the extent of the goodness of creation; the role of vertical causes in resolving apparent contradictions between verses; the position of each of the unity or specific multiplicity of the human form; the path of the consequences of actions; the criteria for happiness, misery, and the levels and degrees of human beings; the truth of the world's annihilation; the truth of the phenomenon of soul-taking, terror, fright, the blowing of the trumpet, fright-induced death or fainting, resurrection, and the like.</p><p>علامه‌ طباطبایی سراسر کتاب تکوین (نظام هستی) و کتاب تدوین (<em>قرآن کریم</em>) را مبتنی بر اصل‌ علیت و فروع آن دانسته و نادیده­انگاری و انکار آن را مستلزم بطلان جمیع حقایق ‌عقلی و احکام ‌عملی میشمارد که خود، آسیب جدی در فهم و تفسیر معارف دینی در پی دارد. انگارۀ محوری در نوشتار حاضر اینست که علل ‌اربعۀ فلسفی نقشی جدی و وسیع در تفسیر آیات معاد در <em>المیزان</em> داشته و علامه آن را در نظام‌‌شناسی و تبیین احکام عالم دنیا و آخرت بکار گرفته است؛ بنابرین مراقب است که احکام مختص به مادیات و جنبۀ دنیوی موجودات را به نحوۀ وجود اخروی آنها تعمیم و سرایت ندهد. در همین‌ راستا، موارد استعمال علل مذکور در معادشناسی <em>المیزان</em> و نحوۀ کاربست آن در تفسیر این آیات، جانمایی و تبیین شده ‌است. حقانیت خلقت و افعال ‌الهی، ضرورت معاد، عمومیت معاد موجودات، حشر جمعی آنها، گسترۀ حُسن خلقت، نقش علل ‌طولی در رفع تنافی ظاهری میان آیات، جایگاه هر یک از وحدت یا کثرت ‌نوعی صورت انسانی، مسلک نتایج اعمال، ملاک‌شناسی سعادت، شقاوت، درکات و درجات انسان، حقیقت فنای جهان، حقیقت پدیدۀ قبض‌روح، وحشت، فزع، نفخ صور، صعقه، بعث و موارد دیگر، ازجمله مباحث معادشناختی است که علل چهارگانه در تفسیر و تبیین آنها نقش داشته و در این نوشتار مورد تأمل قرار گرفته‌اند.</p>http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/50738مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-0874313202663Explaining the Ontological Principiality Model in the Tourism Experience of Historical Textures: An Approach Based on Mullā Ṣadrā’s Transcendent Philosophy (Case Study: Yazd City)تبیین الگوی اصالت وجودی در تجربۀ گردشگری بافتهای تاریخی؛ رهیافتی مبتنی بر حکمت متعالیۀ ملاصدرا (مورد مطالعه: شهر یزد)2348faحامدفلاح تفتیدانشیار گروه مدیریت گردشگری، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه علم و هنر، یزد، ایران000000034751439420251218<p style="text-align: left;">This research explains the ontological principiality model in the tourism experience of historical textures of Yazd city using Mullā Ṣadrā’s Transcendent Philosophy approach. The main goal is to analyze the relationship between tourists' lived experience and ontological concepts of principiality based on the principles of gradation of existence and trans-substantial motion. Following a qualitative and phenomenological method, the required data were collected through in-depth semi-structured interviews with 25 tourists. The thematic analysis of the data revealed a network of basic, constructive, and comprehensive themes that depict the experience from sensory to transcendental levels. The findings of the study demonstrate that tourism experience is not only a physical journey but also a substantial transformation in the soul of the tourist, leading to existential perfection. Perceptual differences between domestic and international tourists were also highlighted here. Consequently, some suggestions for designing transformative experiences are provided, including moving from quantitative indicators to qualitative evaluations and teaching experience facilitators.</p><p>این پژوهش به تبیین الگوی اصالت وجودی در تجربۀ گردشگری بافتهای تاریخی میپردازد و با بهره‌گیری از رهیافت حکمت متعالیۀ ملاصدرا، شهر یزد را مورد مطالعه قرار میدهد. هدف اصلی، واکاوی رابطة میان تجربۀ زیستۀ گردشگران و مفاهیم هستی‌شناختی اصالت بر پایۀ اصول تشکیک وجود و حرکت جوهری است. روش‌شناسی تحقیقی کیفی و پدیدارشناختی بوده و داده‌ها از طریق مصاحبه‌های عمیق نیمه‌ساختاریافته با 25 گردشگر جمع‌آوری شده است. تحلیل مضمون داده‌ها، شبکه‌یی از مضامین پایه، سازنده و فراگیر را آشکار ساخت که تجربه را از مراتب حسی تا استعلایی ترسیم میکند. یافته‌ها نشان میدهند تجربۀ گردشگری نه‌تنها یک سیر آفاقی کالبدی، بلکه تحولی جوهری در نفس گردشگر است که به استکمال وجودی منجر میشود. تفاوتهای ادراکی میان گردشگران داخلی و بین‌المللی نیز برجسته گردید. در نتیجه، پیشنهادهایی برای طراحی تجارب تحول‌آفرین ارائه شد؛ از جمله گذار از شاخصهای کمّی به ارزیابیهای کیفی و آموزش تسهیلگران تجربه.</p>http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/52518مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-0874313202663A Comparative Analysis of the Mechanism of Concomitance Between Self-Knowledge and Knowledge of God in Ibn Sīnā, Shaykh Ishrāq, and Mullā Ṣadrāتحلیل تطبیقی مکانیسم تلازم معرفت نفس و معرفت ربّ از دیدگاه ابنسینا، شیخاشراق و ملاصدرا 4964faمحسنایزدیدانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه قم، قم، ایران حسنجعفریاندانشجوی دکتری فلسفة تطبیقی، دانشگاه قم، قم، ایران20251124<p style="text-align: left;">The <em>hadith</em> “<em>Whoever knows oneself has known one’s Lord</em>” depicts a profound and dialectical relationship between “self-knowledge” and “knowledge of God.” The present research provides a comparative analysis of the philosophical deep structures of the “mechanism of concomitance between self-knowledge and knowledge of God” in three intellectual systems of Islamic philosophy. Using a descriptive-analytical method and within a comparative framework, it analyzes how Ibn Sīnā, Suhrawardī, and Mullā Ṣadrā, each with distinct metaphysical foundations, analyze the transition from self-knowledge to knowledge of God. The findings indicate that Ibn Sīnā, within the framework of Peripatetic philosophy and relying on the “static immateriality of the soul” and the “deductive demonstrative method,” designed a two-faceted mechanism: the transition from theism to the immateriality of the soul (metaphysical dimension) and the inference from the immateriality of the soul to knowledge of God (epistemological dimension), in which the “Active Intellect” plays a central role. In contrast, by founding his system on the axis of “light” and “darkness,” Suhrawardī bases the mechanism on the “ontological congruence” of the luminous soul with the Light of Lights. In this view, self-knowledge, as a “recollection” of the original luminous identity and through “practical spiritual journey” and “illumination,” directly and immediately leads to knowledge of God. In the Transcendent Philosophy, relying on “principiality of existence,” “gradation of existence,” “trans-substantial motion,” and “poverty of effect’s existence,” Mullā Ṣadrā presents an ontological mechanism. In this system, self-knowledge is the presential intuitive perception of the soul’s being “absolute relation” to God and is identical to the knowledge of God. The present research not only enriches the history of Islamic philosophy but also responds to the identity and spiritual crisis of contemporary humanity, demonstrating that the path to liberation from “self-alienation” lies in returning to oneself and discovering the mirror-like nature of the soul for the manifestation of the Almighty.</p><p>حدیث «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ» رابطه‌یی ژرف و دیالکتیکی میان «معرفت نفس» و «معرفت رب» ترسیم میکند. پژوهش پیش رو به تحلیل تطبیقی ژرف‌ساختهای فلسفی «مکانیسم تلازم معرفت نفس و معرفت رب» در سه نظام فکری فلسفه اسلامی میپردازد. با روشی توصیفی‌ـ‌تحلیلی و در چارچوبی تطبیقی، واکاوی میشود که ابن‌سینا، سهروردی و ملاصدرا، هر یک با مبانی متافیزیکی متمایز، گذر از خودشناسی به خداشناسی را چگونه تحلیل میکنند. یافته‌ها نشان میدهد که ابن‌سینا در چارچوب حکمت مشائی، با تکیه بر «تجرد ایستای نفس» و «روش برهانی قیاسی»، مکانیسمی دو وجهی را طراحی کرده است: گذر از خداباوری به تجرد نفس (بُعد متافیزیکی) و استنتاج از تجرد نفس به خداشناسی (بُعد معرفت‌شناختی) که در آن «عقل فعال» نقش محوری ایفا مینماید. در مقابل، سهروردی با بنیان نهادن نظام بر محور «نور» و «ظلمت»، مکانیسم را بر «سنخیت وجودی» نفس نوری با نور الانوار استوار میسازد. در این نگاه، خودشناسی بمثابه «یادآوری» هویت اصیل نورانی و از طریق «سلوک عملی» و «اشراق»، بصورت حضوری و بیواسطه به خداشناسی می‌انجامد. در حکمت متعالیه، ملاصدرا با اتکا بر «اصالت وجود»، «تشکیک وجود»، «حرکت جوهری» و «فقر وجود معلول»، مکانیسمی وجودی ارائه میدهد. در این نظام، خودشناسی همان شهود حضوری «عین‌الربط» بودن نفس و عینِ شناخت خداوند است. تحقیق حاضر، نه‌تنها گامی در غنابخشی به تاریخ فلسفة اسلامی است، بلکه پاسخی به بحران هویت و معنویت انسان معاصر است که نشان میدهد راه رهایی «از خودبیگانگی» در بازگشت به خویشتن و کشف آینه‌وارگی نفس برای تجلی حق‌تعالی است.</p>http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/52201مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-0874313202663Assessing ‘Allāmah Ṭabāṭabā’ī’s Philosophical View on Divine Knowledge with Reference to Nahj al-Balāghaسنجش دیدگاه فلسفی علامه طباطبایی دربارۀ علم الهی با استناد به نهجالبلاغه 6586fa معصومه شریفیدانشآموختۀ سطح 3 فلسفه اسلامی و مدرس فلسفه و منطق جامعة الزهراء(س)، قم، ایران محمد سربخشیاستادیار گروه فلسفه، مؤسسة امام خمینی (ره)، قم، ایراننعیمهنجمی نژادمدرس فلسفه و منطق و پژوهشگر پژوهشگاه مطالعات اسلامی، جامعة الزهراء(س)، قم، ایران2025914<p style="text-align: left;"> Since Mullā Ṣadrā’s time, positions regarding the conformity or non-conformity of the Transcendent Philosophy with tradition and religious texts have varied. One group, with excessive adherence to literal aspect, has advocated for its non-conformity with tradition; another group, however, given their understanding of the views of these philosophers, has rejected the aforementioned conflict and prevented many beliefs from tending towards a conflict between reason and tradition. The present paper aims to examine the validity of each of these positions by investigating the attribute of “Divine Knowledge,” which is one of the most challenging topics between these two groups. Accordingly, using a library-based and descriptive-analytical method, Divine Knowledge in the words of Imām ‘Alī (‘a) in <em>Nahj al-Balāgha</em> and the statements of ‘Allāmah Ṭabāṭabā’ī, as a prominent representative of Transcendent philosophers, is examined. Then, Allamah's views are assessed in light of Imām ‘Alī’s (‘a) statements in <em>Nahj al-Balāgha</em>. Through this assessment, it is ultimately determined that reason is in harmony with tradition regarding the attribute of Divine Knowledge, and the belief of the opponents of the Transcendent Philosophy regarding the non-conformity of its teachings with tradition is false. Furthermore, the opponents' lack of mastery over rational and traditional sources becomes clear, and the greatness of the Transcendent Philosophy and philosophers such as ‘Allāmah Ṭabāṭabā’ī is revealed.</p><p>از زمان ملاصدرا تاکنون موضع‌گیریها پیرامون مطابقت یا عدم مطابقت حکمت متعالیه با نقل و نصوص دینی متفاوت بوده است. گروهی با التزام بیش از حد به ظواهر، طرفدار عدم مطابقت آن با نقل شده‌اند؛ اما عده‌یی دیگر با توجه به شناختی که از آراء این فلاسفه داشته‌اند، تعارض مزبور را مردود شمرده و از گرایش بسیاری از عقیده‌ها بسمت تعارض عقل با نقل جلوگیری نمودند. نوشتار حاضر درصدد است تا با بررسی وصف «علم الهی» که از مهمترین مباحث چالشی بین این‌دو گروه است، میزان اعتبار هر یک از این مواضع را بررسی نماید. در این راستا، مقالة پیش‌رو بروش کتابخانه‌یی و بنحو توصیفی_تحلیلی، علم الهی در کلام امام علی(ع) در <em>نهج‌البلاغه</em> و سخنان علامه طباطبایی در مقام یک نمایندۀ برجسته از فیلسوفان حکمت متعالیه را بررسی میکند و سپس آراء علامه با توجه به سخنان امام علی(ع) در <em>نهج‌البلاغه</em> مورد ارزیابی قرار میگیرد. با اعمال این سنجش، سرانجام مشخص میگردد که عقل با نقل درباب صفت علم الهی هماهنگ بوده و عقیدۀ مخالفان حکمت متعالیه مبنی بر عدم مطابقت آموزه‌های حکمت متعالیه با نقل، باطل است. همچنین عدم تسلط مخالفان بر منابع عقلی و نقلی، روشن و عظمت حکمت متعالیه و حکمایی همچون علامه طباطبایی، آشکار میگردد.</p>http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/51456مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-0874313202663Principiality of Existence and the Mentally-positedness of Quiddity as Viewed by ‘Allāmah Ṭabāṭabā’īاصالت وجود و اعتباریت ماهیت بتقریر علامه طباطبایی 87102fa حسینخرسندی امیندانشجوی دکتری حکمت متعالیه، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران000900055686649X20251013<p style="text-align: left;">Since the Transcendent Philosophy is based on the principiality of existence, and most of its innovations stem from this principle, deep thought and precision in this regard play a fundamental role in a correct understanding of the system of the Transcendent Philosophy. Today, the teaching of Islamic philosophy in seminaries and universities begins with ‘Allāmah Ṭabāṭabā’ī’s <em>Bidāyat al-Ḥikmah</em> and <em>Nihāyat al-Ḥikmah</em>. ‘Allāmah’s account of the principiality of existence and the mentally-positedness of quiddity is precise and innovative. Nevertheless, philosophy teachers do not have a uniform understanding and interpretation of the principiality of existence as presented by ‘Allāmah Ṭabāṭabā’ī. Some believe that, according to Allāmah’s account, quiddity has no share in external reality and is merely a mental image that signifies existence. In contrast, another group argues that ‘Allāmah’s account does not entail denying quiddity a place in the realm of reality. Another group, however, by raising objections to ‘Allāmah’s explanation, believes that reality corresponds to both existence and quiddity. These disagreements have also led to ambiguity in the interpretation of principiality and mentally-positedness. By precisely explaining Allamah's interpretation of the principiality of existence and the mentally-positedness of quiddity, the present paper will firstly show that, from ‘Allāmah Ṭabāṭabā’ī’s perspective, the essence of reality belongs to existence, and quiddity – although it has a source of abstraction – has no external correlate. Secondly, the criticisms that some have leveled against ‘Allāmah’s interpretation, which have led them to believe that quiddity has a correlate in the realm of reality, suffer from certain problems. Among the achievements of this study, reference can be made to an accurate explanation of the meaning of principiality and mentally-positedness and demonstrating the important point that the absence of a correlate for quiddity is not equivalent to the absence of an origin of abstraction for it.</p><p>از آنجاکه حکمت متعالیه بر پایۀ اصالت وجود است و عمدۀ نوآوریهای آن ریشه در این اصل دارد، ژرف‌اندیشی و دقت نظر در اینباره، در شناخت صحیح نظام حکمت متعالیه نقشی اساسی دارد. امروزه آموزش فلسفۀ اسلامی در حوزه و دانشگاه با <em>بدایة</em> <em>الحکمة</em> و <em>نهایة الحکمة</em> علامه طباطبایی آغاز میشود. تقریر علامه دربارۀ اصالت وجود و اعتباریت ماهیت، دقیق و همراه با نوآوری است. با اینهمه، مدرسان فلسفه فهم و تفسیری یکسان از اصالت وجود بتقریر علامه طباطبایی ندارند. عده‌یی بر این باورند که مطابق تقریر علامه، ماهیت بهره‌یی از واقعیت خارجی ندارد و صرفاً تصویری ذهنی است که حکایت از وجود دارد. در مقابل، گروهی میگویند تقریر علامه مستلزم نفی ماهیت از موطن واقعیت نیست. دسته‌یی دیگر اما، با ایراد اشکال بر تبیین علامه، معتقدند واقعیت مابازاء وجود و ماهیت هر دو است. این اختلاف نظرها سبب شده تفسیر اصالت و اعتباریت نیز دچار ابهام شود. نوشتار پیش رو، با تبیین دقیق تقریر علامه از اصالت وجود و اعتباریت ماهیت، نشان خواهد داد که اولاً، از منظر علامه طباطبایی متن واقعیت از آنِ وجود است و ماهیت ـ‌گرچه منشأ انتزاع دارد‌ـ مابازاء خارجی ندارد. ثانیاً، انتقادهایی که عده‌یی بر تقریر علامه وارد ساخته و به مابازاء داشتن ماهیت در متن واقع گرویده‌اند، با اشکالاتی مواجه است. تبیین دقیق معنای اصالت و اعتباریت و نشان دادن این مهم که مابازاء نداشتن ماهیت، برابر با منشأ انتزاع نداشتن آن نیست، ازجمله دستاوردهای این تحقیق است.</p>http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/51805مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-0874313202663Split of Being or Levels of Existence? (Schelling’s Problem and Mullā Ṣadrā’s Answer)شکاف هستی یا مراتب وجود؟ (مسئلۀ شلینگ، پاسخ ملاصدرا)103120fa احمد عبادیدانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران 0000000347192196 الهام سادات کریمی دورکیدانشآموخته دکتری فلسفه، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران00000002478882412025724<p style="text-align: left;">Two fundamental responses have been given to the metaphysical problem of “unity and multiplicity”: the metaphysics of “split of being” in German Idealism and “levels of existence” in the Transcendent Theosophy. The main issue arises from the conflict of how the enigma of the presence of imperfection, evil, and concrete freedom is justified in a system based on the perfection of the absolute. Following a hermeneutical approach, the present research analyzes the Schellingian distinction between “active ground” and “existence” versus Mullā Ṣadrā's distinction between “passive quiddity” and “existence.” This dialogue, despite historical and conceptual differences, is based on the hypothesis of structural similarity in confronting this problem, which reveals a fundamental choice in the history of metaphysics: on the one hand, a path that explains evil based on an active, positive, and volitional principle (Schellingina ground) and inevitably leads to the acceptance of an inherent conflict in the ground of reality; on the other hand, a path that resolves it based on a passive, mentally-posited, and non-existential principle (Mullā Ṣadrā's quiddity) within a harmonious longitudinal system based on degrees. By denying a gap in existence, the system based on “graded unity” provides a coherent answer to the problem of ground in German Idealism. However, it is challenged by Schelling’s question of absolute freedom. Ultimately, the outcome of this encounter is not equating the two systems, but rather the opening of the horizons of each of them to the other and their mutual enrichment.</p><p><!--StartFragment--></p>
<p>به معضل متافیزیکی «وحدت و کثرت» دو پاسخ بنیادین داده شده است: متافیزیک «شکاف هستی» در ایدئالیسم آلمانی و «مراتب وجود» در حکمت متعالیه، مسئلۀ اصلی از این تعارض برمیخیزد که معمای حضور نقص، شر و آزادیِ انضمامی در نظامی مبتنی بر کمال امر مطلق، چگونه توجیه میشود؟ پژوهش حاضر با رویکردی هرمنوتیکی، تمایز شلینگی میان «بنیاد فعال» و «وجود» را در برابر تمایز صدرایی میان «ماهیت منفعل» و «وجود» واکاوی میکند. این گفتگو، برغم تفاوتهای تاریخی و مفهومی، بر فرضیۀ همساختاری در مواجهه با این معضل استوار است که از یک انتخاب بنیادین در تاریخ متافیزیک پرده برمیدارد: از یکسو، راهی که شر را بر اساس اصلی فعال، ایجابی و دارای اراده (بنیاد شلینگی) تبیین میکند و ناگزیر به پذیرش ستیز ذاتی در بنیاد واقعیت می‌انجامد، و از سوی دیگر، راهی که آن را بر اساس اصلی منفعل، اعتباری و عدمی (ماهیت صدرایی) در یک نظام طولیِ هماهنگ و مبتنی بر مراتب مرتفع میسازد. نظام مبتنی بر «وحدت تشکیکی»، با نفی شکاف در هستی، پاسخی منسجم به معضل بنیاد در ایدئالیسم آلمانی میدهد، اما در برابر پرسش آزادی مطلق شلینگی بچالش کشیده میشود. سرانجام این مواجهه، نه یکی‌انگاشتن دو نظام، که گشودن افقهای هر یک بروی دیگری و غنی‌سازی متقابل آنهاست.</p>http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/50920مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-0874313202663Illusory Nature of Quiddity and Resolving the Challenge of Accidental Multiplicity of Existenceسراب بودن ماهیت و حل چالش کثرت عَرْضی وجود121134faمجتبیافشارپوراستادیار گروه کلام، مجتمع آموزش عالی حکمت و مطالعات ادیان، جامعة المصطفی (ص) العالمیة، قم، ایران0000-0002-6392-4900امیر حسینرشیدی فرطلبۀ سطح 3، حوزه علمیه قم، قم، ایران 0009-0009-0251-739X2025725<p style="text-align: left;">The illusory nature of quiddity is the ultimate choice of the founder of the Transcendent Theosophy regarding the mentally-positedness of quiddity. Advocates of the principiality of existence oppose this interpretation and believe that the realization of the accidental multiplicity of existence is the most important challenge facing the illusory nature. This is because there is necessarily no intensity or weakness among beings at the same ontological level, and the distinguishing feature cannot be justified by recourse to the graded nature of existence. According to this group, one should either deny accidental multiplicity or to find a distinguishing feature other than the context of existence in order to accept accidental multiplicity; therefore, speaking of an illusory quiddity and a non-illusory accidental multiplicity is a clear contradiction. Following a descriptive-analytical method and the purpose of overcoming this challenge without abandoning the illusory nature of quiddity, this paper initially explains the differences between the restrictive aspect of illusory quiddity and other types of restrictive aspects. Then, by analyzing the meanings of existence and explaining the meaning of gradation and existential multiplicity, and based on the premise that the attributes and judgments ascribed to quiddity are, like quiddity itself, philosophical metaphors, it concludes that the quiddative qualifier in the expression “<em>al-kathrat al-māhīyyah</em>" (quiddative multiplicity) in the words of Mullā Ṣadrā and ‘Allāmah Ṭabāṭabā’ī was a restrictive qualifier, not an explanatory one. This means that the reality of being is not characterized by an accidental multiplicity that is an attribute of quiddity, while another type of accidental multiplicity exists that is an attribute of existence itself and has no dependence on quiddity. Nevertheless, the origin of multiplicity, whether vertically or horizontally, is nothing other than existence, and quiddity becomes capable of abstraction at a later stage.</p><p>سراب بودن ماهیت، مختار نهایی مؤسس حکمت متعالیه از اعتباریت ماهیت است. فیلسوفان اصالت وجودیِ مخالفِ این تفسیر معتقدند تحقق کثرت عَرْضی وجود، مهمترین چالش پیش روی سرابیت است؛ چراکه میان موجودات در یک مرتبۀ وجودی، الزاماً شدت و ضعفی در کار نیست و نمیتوان مابه‌الامتیاز را با استعانت از مرتبه‌مندی وجود توجیه کرد. بگمان این گروه، یا باید منکر کثرت عرضی شد یا باید برای پذیرش کثرت عرضی، مابه‌الامتیازی غیر از متن وجود یافت؛ بنابرین سخن گفتن از ماهیت سرابی و کثرت عرضیِ غیرسرابی، تناقضی آشکار است. این مقاله که با روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و بهدف عبور از این چالش، بدون دست کشیدن از سراب بودن ماهیت، نگاشته شده است، ابتدا تفاوتهای حیث تقییدی سرابی با گونه‌های دیگر حیث تقییدی را بیان کرده، سپس با تحلیل معانی موجودیت و تبیین معنای تشکیک و کثرت وجودی، و بر این پایه که اوصاف و احکامی که به ماهیت نسبت داده شوند همچون خود ماهیت، مجاز فلسفیند، به این نتیجه دست یافته است که قید ماهوی در تعبیر «الکثرة الماهویة» در کلمات ملاصدرا و علامه طباطبایی، قید احترازی بوده نه توضیحی. به این معنی که حقیقت هستی به کثرت عرضی‌یی که وصف ماهیت باشد، متصف نمیگردد، درحالیکه نوع دیگری از کثرت عرضی تحقق دارد که وصف خود وجود است و هیچگونه وابستگی‌یی به ماهیت ندارد. ازاینرو منشأ کثرت، چه در طول و چه در عرض، چیزی غیر از وجود نیست و ماهیت در مرتبۀ متأخر قابلیت انتزاع پیدا میکند.</p>http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/50938