مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742832023829Editor's Noteسرمقاله1112fa آیت‌الله سیدمحمدخامنه‌ایاستاد فلسفه و رئیس بنیاد حکمت اسلامی صدرا، تهران، ایران202392مطالعه و پژوهش در تحولات و تغییرات اجتماعی و رفتارهای گروهی و جمعی افراد در یک جامعه نشان میدهد که همانگونه که انگیزه‌ها و رفتارهای افراد بشر همه معلول برداشتها و اعتقادهای شخص آنهاست ـ‌که به آن جهانبینی یا فرهنگ نام میدهیم‌ـ جوامع بشری هم مانند افراد و اشخاص، در رفتارهای اجتماعی و پدیده‌های تاریخی که می‌آفرینند همواره تحت تأثیر فرهنگ، یعنی همان برداشتهای ذهنی خود از واقع خارج میباشند. هزاران سال تحمل استبداد شاهی در کشور ما، همه برخاسته از اعتقاد مردم به حقانیت استبداد شاهان و لزوم اطاعت و بردگی آنان بود، و بالعکس، اصل آزادگی و حُریّت انسان و این اعتقاد اسلامی که «لاتَکُن عبد غیرک...» یعنی «برده هیچکس مباش» و آموزه‌های مانند آن، سبب شد که ملت سرافراز ایران براهنمایی روحانیت شیعه، بنای کهنه شاهنشاهی و اصل بردگی مردم را براندازد و بجای آن اصل کرامت انسان و آزادی او و احترام به اراده و رأی و انتخاب را بگذارد و این نمونه‌یی از تأثیر تفکر و فرهنگ یک جامعه در تحولات و تغییرات اجتماعی و حتی تغییر مسیر تاریخ بود. متأسفانه، پس از انقلاب و برپایی نظام اسلامی، دولتها و مجلس شورای اسلامی انقلابی نه فقط در رشد و تکامل معرفت جامعه و بینش اجتماعی، یعنی فرهنگ مردم کاری چندان نکردند، بلکه روزبروز در سیر مصوّبات و اقدامات آنان، توجه و اهتمام به اهمیت تربیت مردم و کمک به شعور سیاسی و اجتماعی (فرهنگ) آنان کمتر شد و از آن چیزی جز یک نام در برنامه‌های سالانه و چندسالانه باقی نماند و مختصر عنایت دولتها و مجلس و بودجه اندکی که بعنوان فرهنگ مقرر میشد، عملاً به ورزش فوتبال و اموری کم ارزش دیگر رسید و حکمت و عقلانیت و معرفت اجتماعی محروم ماند. تمام تحولات سوء و زیانبار و پدیده‌های براندازانۀ سالهای اخیر و رواج قانون‌شکنی و بی‌حجابی زنان که امروز عادی شده، همه ناشی از کم‌توجهی اولیاء امور به لزوم رشد عقلانیت و فرهنگ انقلابی مردم بوده و نقش حساس و مهم فرهنگ و بینش اجتماعی در حفظ نظام اسلامی و پیشیگری از انحراف سیاسی مردم، فراموش شده است. مطالعه و پژوهش در تحولات و تغییرات اجتماعی و رفتارهای گروهی و جمعی افراد در یک جامعه نشان میدهد که همانگونه که انگیزه‌ها و رفتارهای افراد بشر همه معلول برداشتها و اعتقادهای شخص آنهاست ـ‌که به آن جهانبینی یا فرهنگ نام میدهیم‌ـ جوامع بشری هم مانند افراد و اشخاص، در رفتارهای اجتماعی و پدیده‌های تاریخی که می‌آفرینند همواره تحت تأثیر فرهنگ، یعنی همان برداشتهای ذهنی خود از واقع خارج میباشند. هزاران سال تحمل استبداد شاهی در کشور ما، همه برخاسته از اعتقاد مردم به حقانیت استبداد شاهان و لزوم اطاعت و بردگی آنان بود، و بالعکس، اصل آزادگی و حُریّت انسان و این اعتقاد اسلامی که «لاتَکُن عبد غیرک...» یعنی «برده هیچکس مباش» و آموزه‌های مانند آن، سبب شد که ملت سرافراز ایران براهنمایی روحانیت شیعه، بنای کهنه شاهنشاهی و اصل بردگی مردم را براندازد و بجای آن اصل کرامت انسان و آزادی او و احترام به اراده و رأی و انتخاب را بگذارد و این نمونه‌یی از تأثیر تفکر و فرهنگ یک جامعه در تحولات و تغییرات اجتماعی و حتی تغییر مسیر تاریخ بود. متأسفانه، پس از انقلاب و برپایی نظام اسلامی، دولتها و مجلس شورای اسلامی انقلابی نه فقط در رشد و تکامل معرفت جامعه و بینش اجتماعی، یعنی فرهنگ مردم کاری چندان نکردند، بلکه روزبروز در سیر مصوّبات و اقدامات آنان، توجه و اهتمام به اهمیت تربیت مردم و کمک به شعور سیاسی و اجتماعی (فرهنگ) آنان کمتر شد و از آن چیزی جز یک نام در برنامه‌های سالانه و چندسالانه باقی نماند و مختصر عنایت دولتها و مجلس و بودجه اندکی که بعنوان فرهنگ مقرر میشد، عملاً به ورزش فوتبال و اموری کم ارزش دیگر رسید و حکمت و عقلانیت و معرفت اجتماعی محروم ماند. تمام تحولات سوء و زیانبار و پدیده‌های براندازانۀ سالهای اخیر و رواج قانون‌شکنی و بی‌حجابی زنان که امروز عادی شده، همه ناشی از کم‌توجهی اولیاء امور به لزوم رشد عقلانیت و فرهنگ انقلابی مردم بوده و نقش حساس و مهم فرهنگ و بینش اجتماعی در حفظ نظام اسلامی و پیشیگری از انحراف سیاسی مردم، فراموش شده است. http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/43849

مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742832023829A Study of Ibn Sīnā’s Argument on the Accidental Nature of Unity in Ilāhīyyāt al-Shifā’بررسی استدلال‌ ابن‌سینا در الهیات شفا بر عرض بودن وحدت1326faمحمدهادیتوکلیاستادیار گروه فلسفه و کلام، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران202267According to Aristotle, a number of philosophers in ancient Greece theorized that the “one” is an independent substance that performs a causal role in relation to other substances. Through clarifying the predicative nature of the “one” and referring to the false consequences of the above theory, he tried to reject it. Ibn Sīnā has extensively investigated the theory of the one’s being a substance and Aristotle’s related criticisms in the ilāhīyyāt section of al-Shifā’. Unlike Aristotle, he has not merely referred to the one’s being a predicate and, rather, through a lengthy and complex argument, has tried to demonstrate that unity, as the source of the derivation of the one, is a necessary accident. Ibn Sīnā’ argument is prone to criticism from different aspects, the most important of which is the confusion of categorical and analytic accidents with each other. Unity is merely an analytic accident, and Ibn Sīnā’s argument is incapable of demonstrating its being a categorical accident.بر اساس گزارشهاي ارسطو، عده‌‌يي از فیلسوفان یونان باستان «واحد» را جوهری مستقل میپنداشتند که در نسبت با ساير جواهر، نقش علّی دارد. ارسطو با تبیین «محمول» بودن «واحد» و نیز بیان تالیهای فاسد مترتب بر نظریۀ یادشده، بر ابطال آن کوشیده است. ابن‌سینا نظریۀ جوهر بودن واحد و نقدهای ارسطو بر آن را در مباحث الهیات از کتاب الشفاء بتفصیل مورد بررسی قرار داده و برخلاف ارسطو، به صرف «محمول» دانستن «واحد» بسنده نکرده بلکه از طریق یک استدلال غامض و مفصل، سعی نموده عرضِ لازم بودن «وحدت» را بعنوان مبدأ اشتقاق «واحد» به‌اثبات برساند. استدلال ابن‌سینا از جهاتي متعدد نقدپذیر است که مهمترین انتقاد وارده بر آن خلط میان عروض مقولی و عروض تحلیلی است. وحدت صرفاً عرض تحلیلی است و استدلال ابن‌سینا نمیتواند عرض مقولی بودن وحدت را اثبات نماید.http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/38004

مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742832023829An Analysis of the Ascension of the Holy Prophet (ṣ) of Islam Based on the Philosophical Principles of Ibn Sīnā and Mullā Ṣadrāتحلیلی از معراج پیامبر گرامی اسلام (ص) بر اساس مبانی فلسفی ابن‌سینا و ملاصدرا2740faمریمصمدیهاستادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه مراغه، مراغه، ایران 0000000182160136عبدالرزاق حسامي فراستاد گروه فلسفه، دانشگاه بين‌المللی امام‌خمينی(ره)، قزوین، ایران2022613In the view of Ibn Sīnā and Mullā Ṣadrā, the Prophet’s ascension was an indisputable truth, and those who deny it are among unbelievers and deviators from the right path. Ibn Sīnā believes that the Prophet’s ascension was not corporeal because the body cannot traverse a very long distance in a moment. Thus, it was intellectual and spiritual. In other words, as the route of the Prophet’s ascension passed through immaterial worlds, one cannot consider this journey a corporeal one. However, Mullā Ṣadrā explicitly speaks of the corporeal quality of the Prophet’s presence in ascension. He believes in the corporeal presence of the Prophet (ṣ) in his heavenly journey as well as the corporeal nature of what happened to him in the night of ascension. Nevertheless, their corporeality is in proportion to the worlds in which the Prophet (ṣ) travelled. Mullā Ṣadrā considers three types of body for human beings: rational, Ideal, and elemental. He maintains that earthly journey is of the elemental type, and heavenly journey is of the Ideal and rational types. He also believes that the Prophet (ṣ) wore the corporeal attire in conformity with the worlds to and through which he travelled. This paper investigates and analyzes the quality of the Prophet’s presence in the night of ascension and the otherworldly things that happened to him during that night following a descriptive-analytic approach and based on the views of Ibn Sīnā and Mullā Ṣadrā.از نظر ابن‌سینا و ملاصدرا، معراج پیامبر(ص) واقعیت داشته و انکارکنندگان آن در زمرۀ کافران و گمراه‌شدگان از صراط مستقیم هستند. ابن‌سینا معتقد است معراج پیامبر(ص) جسمانی نبوده، چراکه جسم در یک لحظه نمیتواند مسافت بسیار زیاد را طی کند، بلکه عقلی و روحانی بوده است. ببیان دیگر، چون مسیر عروج پیامبر(ص) عوالم مجرده بوده است، نمیتوان این سیر را سیری جسمانی دانست. اما ملاصدرا با صراحت از جسمانی بودن کیفیت حضور پیامبر در معراج سخن میگوید. او قائل به جسمانی بودن حضور پیامبر در سیر آسمانی و همچنین جسمانی بودن اموری است که برای ایشان در شب معراج رخ داده است؛ البته جسمانی بودن آنها متناسب با عوالمی است که حضرت در آنها سیر کرده اند. ملاصدرا برای انسان قائل به سه نوع جسم است: عقلی، مثالی و عنصری. او سیر زمینی را از سنخ جسم عنصری و سیر آسمانی را از سنخ جسم مثالی و همچنین جسم عقلی میداند و معتقد است حضرت، متناسب با عوالمی که سیر میکردند، لباس جسمانیت به تن مینمودند. در این مقاله، مسئلۀ کیفیت حضور پیامبر در شب معراج و امور اخروی‌یی که برای ایشان در آن شب اتفاق افتاد، با روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و بر اساس دیدگاه ابن‌سینا و ملاصدرا بررسی و تحلیل میشود. http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/38052

مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742832023829Principles of Sensibility of Being in the Transcendent Philosophy and its Effects on the Sustainable Development of the Environment مبانی شعورمندی هستی در حکمت متعالیه و آثار آن در توسعة پایدار محیط‌زیست4156faلیلانیکویی نژاددانش آموخته دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایراناحمد شه‌گلیاستادیار مؤسسة پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، تهران، ایران202226The environmental crisis of the last two centuries is one of the most important problems threatening the human society and life. Accordingly, human beings should find a way to control the wrong and sometimes immoral acts that damage the environment. Mullā Ṣadrā believes that nature, objects, and inanimate bodies enjoy knowledge and intelligence; therefore, the Transcendent Philosophy follows a holy approach to nature. Accordingly, in this paper, the authors have tried to highlight the moral beliefs that could lead to sustainable development in the environment by emphasizing their divine-philosophical bases through resorting to firsthand sources by and on Mullā Ṣadrā and employing rational analysis and explanation. The findings of this study indicate that a scrutinizing rereading of the sources on the Transcendent Philosophy, which provides a comprehensive philosophical interpretation of various issues based on Qur’ānic verses and traditions, can contribute to protecting the environment. This is because, based on some principles such as the principiality of existence, gradedness of existence, commensurability of the cause and effect, and the nature’s being a manifestation of higher worlds, it is possible to regain the lost respect for nature and its dignity, which have been developed based on the holy perspective of religions and philosophical schools, and prevent the destruction of nature and, following it, the death of human life.بحران محیط‌زیست در دو قرن اخیر از مهمترین مسائلی بوده که گریبانگیر جامعۀ بشری شده و خطر تخریب و سلب حیات انسانی را بدنبال داشته است. بنابرین انسان باید در پی راهی باشد که رفتارهای نادرست و گاه غیراخلاقی در این زمینه را کنترل کند. ملاصدرا معتقد است طبیعت، اشیاء و جمادات نیز از علم و شعور برخوردارند، بنابرین رویکرد حکمت متعالیه به طبیعت، رویکردی قدسی است. بهمین دلیل، در این جستار، با محور قرار دادن منابع دست اول ملاصدرا، بکمک تحلیل و تبیین عقلانی، سعی کرده‌ایم باورهای اخلاقی را برای رسیدن به توسعة پایدار در زمینة محیط‌زیست تقویت کرده و مبنای فلسفی‌ـ‌الهی آنها را برجسته نماییم. در پایان پژوهش این نتیجه حاصل شد که بازخوانی و کنکاش در منابع و معارف پر نغز حکمت متعالیه که تفسیر فلسفی جامعی با پشتوانة آیات و روایات، ارائه میکند، از این ظرفیت برخوردار است که بتوان بر اساس اصولی همچون اصالت وجود، تشکیک وجود، سنخیت علت و معلول و مظهریت طبیعت برای سایر عوالم برتر از خود، حرمت و کرامت ازدست‌رفتة طبیعت را که بر مبنای نگاه مقدس‌مآبانة ادیان و مکاتب فلسفی اتخاذ شده از آنها بدست آمده بود، به آن برگرداند و از نابودی طبیعت و بتبع آن حیات بشری، جلوگیری کرد. http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/34014

مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742832023829Solutions of Mullā Hādī Sabziwārī and Ḥassanzādeh Āmulī to the Dilemma of Agent-by-Foreknowledge in Mullā Ṣadrā’s Philosophyراه‌حل ملاهادی سبزواری و حسن‌زاده آملی برای معضل فاعل بالعنایه در اندیشة ملاصدرا5770faنعیمهنجمی نژاددانش پژوه سطح 4 رشته حکمت متعالیه، جامعۀ الزهرا(س)، قم، ایران سید احمدغفاریاستادیار مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، تهران، ایران2021920The discussion of divine activity and the quality of the creation of existents has always been a challenging discussion, and different thinkers have provided different views, each based on their philosophical thoughts. Among them, Mullā Ṣadrā has sometimes acknowledged agent-by-foreknowledge and sometimes agent-by-self-manifestation regarding the quality of God’s Agency in his various works. These two apparently contradictory views have made the commentators of his works to try to reveal his ultimate intention. This paper, which has been written following a descriptive analytic method, discusses the views of Mullā Hādī Sabziwārī and Ḥassanzādeh Āmulī as two of the important commentators of the Transcendent Philosophy and concludes that, through referring agent-by-self-manifestation to providence in its general sense, Sabziwārī tries to reconcile these two views. However, with his particular interpretation of the Peripatetics’ view of God’s agency, Ḥassanzādeh Āmulī equates agent-by-foreknowledge with agent-by-self-manifestation. Nevertheless, the authors believe that the main basis of agent-by-foreknowledge that has persuaded Mullā Ṣadrā to acknowledge it is active knowledge. For this reason, by accepting agent-by-foreknowledge, he agrees with such affairs as the addition of knowledge to essence, which the Peripatetics have suggested in this regard. Accordingly, we can conclude from Mullā Ṣadrā’s different statements about the quality of divine agency that his view is based on active knowledge, which also exists in agent-by-foreknowledge. Hence, he speaks of agency-by-foreknowledge in relation to God’s Activity, which is consistent with agent-by-self-knowledge.بحث از فاعلیت الهی و نحوة آفرینش موجودات، همواره از مباحث چالش‌برانگیز بوده و هر متفکری بر اساس نظام فکری خود، نظری در اینباره ارائه داده است. در این میان، ملاصدرا دربارة نحوۀ فاعلیت خداوند در آثار مختلف خود، گاهی قائل به فاعلیت بالعنایه شده است و گاهی قائل به فاعلیت بالتجلی. این دو نظریۀ بظاهر متناقض، سبب شده تا شارحان آثار وی تلاش کنند مقصود اصلی و نهایی او را برملا سازند. در این مقاله که بروش توصیفی‌ـ‌تحلیلی نگاشته شده، به نظر ملاهادی سبزواری و علامه حسن‌زاده‌آملی، در مقام دو شارح مهم مکتب حکمت متعالیه، پرداخته شده و روشن میشود که سبزواری با ارجاع فاعلیت بالتجلی به عنایت بالمعنی الاعم، سعی در ایجاد سازگاری بین این دو نظریه دارد، ولی حسن‌زاده‌آملی با تفسیری خاص که از نظر مشائین دربارة فاعلیت خداوند ارائه میدهد، فاعلیت بالعنایه را با فاعلیت بالتجلی یکسان میداند. اما بنظر نگارنده، مقوم اصلی فاعل بالعنایه که باعث شده ملاصدرا قائل به آن شود، علم فعلی است؛ بهمین دلیل او با پذیرش فاعل بالعنایه، اموری همچون زیادت علم بر ذات که مشائین در اینباره مطرح کرده‌اند را پذیرفته است. با این بیان میتوان بین عبارات مختلف صدرالمتألهین دربارة نحوة فاعلیت الهی جمع کرد و دیدگاه وی را ناظر به علم فعلی دانست که این علم فعلی در فاعل بالعنایه نیز وجود دارد؛ بهمین دلیل است که وی در فاعلیت خداوند از فاعلیت بالعنایه سخن میگوید و این امر تعارضی با فاعلیت بالتجلی ندارد. http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/27379

مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742832023829Spiritual Journey Based on Dialectical Wayfaring in Plato’s Philosophy and its Compatibility with Gnostic Journeys سفر معنوی بر اساس سیر دیالکتیکی در فلسفۀ افلاطون و تطبیق آن با سفرهای عرفانی7188faعطیهزندیهاستادیار گروه فلسفه و کلام، دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران لیلا افتخاریدانشجوی کارشناسی ارشد رشته فلسفه و حکمت، دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایرانندارم2022615In Plato’s philosophy and Islamic gnostic tradition, the world and Man enjoy two corporeal and spiritual dimensions. Man’s spiritual dimension can have ascending and descending journeys in the worlds of being. In Islamic gnosis, going through the levels of being – the five divine presences – has been explained by resorting to the four-fold journeys, which include moving from the creature to the truth, traversing the truth, moving from the truth to the creature and, finally, travelling with the truth in the creature. The spiritual journey in Plato’s philosophy can be explained by using the dialectical wayfaring, analogy of the divided line, and the allegory of the cave. Plato generally dealt with this spiritual journey and did not intend to classify its levels. However, his views can be formulated in a way to conform to these four journeys. In this way, spiritual journey in Plato’s philosophy will include the following four stages: moving from shadows to the world of Ideas, traveling through the Ideas, moving from the world of Ideas to the world of sensibles and, finally, traveling with the Ideas in shadows. Therefore, given the differences between these two schools of thought regarding their views of the highest levels of being and the perfect Man, the first, second, and fourth journeys can be more clearly matched with each other. The third journey can also be matched with one of them but not as clearly as the other three. Gnostics’ religious views, their emphasis on ascetic practice and purification of the soul, and the long time interval between these two systems of thought have resulted in a number of great differences between them. در فلسفۀ افلاطون و سنت عرفان اسلامی، عالَم و آدم دارای دو بعد جسمانی و روحانی معرفی شده‌اند. بعد روحاني انسان میتواند در عوالم هستي سفر معنوی صعودی و نزولی داشته باشد. در عرفان اسلامی، طی مراتب هستی، یعنی حضرات خمس، در سفرهای چهارگانه توضیح داده شده است که شامل سفر از خلق به حق، سیر در حق، سفر از حق به خلق و در نهایت سیر با حق در خلق میباشد. سفر معنوی در فلسفة افلاطون نیز با استفاده از سیر دیالکتیکی، تمثیل خط و تمثیل غار قابل تبیین است. افلاطون بطور کلی به این سفر معنوی پرداخته و قصد تقسیمبندی مراتب آن را نداشته است، اما میتوان آراء او را بطریقی صورتبندی کرد که بر این چهار سفر مطابقت پیدا کند. در این صورت، سفر معنوی در فلسفة افلاطون این چهار مرحله را شامل خواهد شد: سفر از سایه‌ها به عالم مُثُل، سیر در مُثُل، سفر از عالم مُثُل به عالم محسوس، و در نهایت، سیر با مُثُل در سایه‌ها. بدین‌ترتیب، سفر اول، دوم و چهارم با اختلافاتی که این‌دو تفکر در نگاه به برترین مراتب هستی و انسان کامل دارند، بصورت واضحتری قابل ‌تطبیق است. سفر سوم گرچه قابل‌تطبیق است، ولی تطبیق در آن بصراحت سه سفر دیگر نیست. نگاه دینی عارفان، تأکید آنان بر ریاضت و تزکیة ‌نفس و فاصلة زمانی طولانی که میان طرح این‌دو نوع اندیشه وجود دارد، از مواردی است که تفاوتهايی عمیق بین آنها ایجاد کرده است. http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/38096

مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742832023829A Study of the Quality of Abstraction of Philosophical Concepts Based on the Principles of the Transcendent Philosophyواکاوی کیفیت انتزاع مفاهیم فلسفی بر اساس مبانی حکمت متعالیه89104faمجتبیرحمانیان کوشککیدانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران محسن حیدری دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایرانسيدمحمد موسويدانشیار دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران2022523The common view is that philosophical concepts, such as existence, unity, causality, and necessity, have no objective existence and, even if they have, Man is not capable of perceiving them. This is because Man’s encounter with the world of sensibles is through the senses, which can only perceive sensible qualities of objects and are not even capable of perceiving all accidents. Based on these two points, the abstraction of philosophical concepts from external sensible realities seems to be totally impossible. Following a descriptive-analytic method and based on some of the principles of the Transcendent Philosophy, including the subsistence and affirmation of philosophical concepts in the outside and the quality of the existence of the soul and the quality of perceiving it, this study is intended to demonstrate that philosophical concepts are attained directly and without any intermediary from the heart of sensory perceptions. Although this theory does not exist in Mullā Ṣadrā’s works, his philosophical principles fittingly provide the context for such an explanation.دیدگاه مشهور اینست که مفاهیم فلسفی‌یی مانند وجود، وحدت، علیت و ضرورت، هیچگونه مابازائی در خارج ندارند و حتی بفرض اینکه این مفاهیم در خارج مابازاء داشته باشند نیز انسان توان درک آنها را ندارد، زیرا مواجهة انسانها با دنیای محسوسات از طریق حواس است و حواس نیز تنها توان درک کیفیات محسوس اشیاء را دارند و حتی قادر به درک تمام عوارض هم نیستند. با پذیرش این‌دو مطلب، راه انتزاع مفاهیم فلسفی از واقعیات محسوس خارجی بطورکلی بسته بنظر میرسد. این پژوهش با روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی، بر اساس برخی از مبانی حکمت متعالیه ‌ـ‌ازجمله تقرر و ثبوت مفاهیم فلسفی در خارج، نحوۀ‌ وجود نفس و کیفیت ادراک آن‌ـ درصدد اثبات این مطلب است که مفاهیم فلسفی، مستقیم و بدون واسطه از خارج و از دل ادراکات حسی بدست می آیند. اگرچه این نظریه در آثار صدرالمتألهین وجود ندارد اما مبانی فلسفی وی، زمینه و بستر چنین تبیینی را بخوبی فراهم میکند. http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/37461

مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742832023829Mullā Ṣadrā’s Strategies for Reducing Death Anxiety and its Philosophical Principlesراهکارهای ملاصدرا برای کاهش اضطراب مرگ و مبانی فلسفی آن105123fa منوچهر شامی نژاددانش‌آموخته دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران حسیناترکدانشیار گروه فلسفه، دانشگاه زنجان، زنجان، ایرانمحسنجاهددانشیار گروه حکمت و کلام، ادیان و عرفان، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران202237The present study investigates Mullā Ṣadrā’s strategies for treating death anxiety and its philosophical foundations. It also aims to suggest some philosophical and ontological strategies to decrease modern Man’s anxiety when thinking about death based on some of Mullā Ṣadrā’s philosophical principles, such as the principiality of existence, the union of the intellect with intelligible, the trans-substantial motion, theism, religiosity, and believing in the Hereafter. According to Sadrian philosophy, Man’s life is meaningful and purposeful, and being has been created based on divine emanation. The human soul is corporeally-originated; however, its essence changes because of its union with the intelligible and its own trans-substantial motion and attains higher levels of being though going through different existential grades. This developmental move continues until reaching the origin of being and does not end with death. It also grants meaning to Man’s life and decreases their death anxiety. Mullā Ṣadrā is an existential philosopher who advocates a supernaturalist, theistic, and procedural approach to death. The reality of death in Mullā Ṣadrā’s philosophy is a part of Man’s process of existential development. Some of the strategies that can be inferred from his philosophy to reduce death anxiety include following a teleological approach to the world, being’s view of God as pure connection, believing in the Hereafter and Man’s resurrection after corporeal death, advocating ontological evolution, and having a developmental view of death.پژوهش حاضر به بررسی راهکارهای ملاصدرا برای درمان اضطراب مرگ و مبانی فلسفی آن میپردازد. مقاله میکوشد بر اساس مبانی فلسفی ملاصدرا، از قبیل: اصالت وجود، اتحاد عاقل و معقول، حرکت جوهری، خداباوری، دین‌باوری و آخرت‌باوری، راهکارهایی فلسفی و وجودی برای کاهش اضطراب ناشی از مرگ‌اندیشی بشر امروزی بیابد. بر اساس فلسفۀ ملاصدرا، زندگی انسان معنادار و دارای غایت است و هستی بر اساس تجلی الهی ایجاد شده است. نفس انسان، گرچه جسمانیة‌ الحدوث است، ولی بر اثر اتحاد با معقول و حرکت جوهری خود، ذاتش متحول میشود و با طی مراتب وجودی، به مراتبی بالاتر از درجات هستی نایل میگردد و این حرکت تکاملی وجودی تا رسیدن به سر منشأ هستی ادامه دارد و با مرگ از بین نمیرود. این حرکت تکاملی وجودی زندگی او را کاملاً معنادار میکند و از اضطرابش نسبت به مرگ میکاهد. ملاصدرا فیلسوفی وجودی است که رویکردی فراطبیعت گرایانه، خداباورانه و نگاهی فرایندی به مرگ دارد. واقعیت مرگ در فلسفۀ ملاصدرا بخشی از فرایند تکاملی وجودی انسان است. نگاه غایتگرایانه به جهان، نگاه عین‌الربطیِ هستی به خداوند، آخرت‌محوری و حشر دوبارة انسان بعد از مرگ جسمانی، تحول وجودی و نگرش تکاملی به مرگ، ازجمله راهکارهایی است که میتوان از فلسفة ملاصدرا برای کاهش اضطراب مرگ‌ استنباط کرد. http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/34390