مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742912023116Editor's Noteسر مقاله1112fa آیتالله سیدمحمدخامنهایاستاد فلسفه و رئیس بنیاد حکمت اسلامی صدرا، تهران، ایران2023116در ایامی نزدیک که گذشت واقعهیی شگفت و تاریخی روی داد که همه جهانیان را به ستایش و تحسین وادار نمود. در این رویداد، که به آن «طوفان الاقصی» نام دادند، رزمندگان شیردل و شهادتطلب غزه در یک حملۀ نظامی و اطلاعاتی، به قلمرو صهیونیستها نفوذ کرده و ضمن رساندن آسیبهای نظامی سنگین، چندین اسیر نیز از آنان گرفتند. دولت صهیونیستی برای رهایی از این فضاحت تاریخیِ نظامی و سیاسی، که ضعف همهجانبۀ آنان را ـبرغم ادعای برترین بودن در منطقهـ افشاء و بافت تار عنکبوتی آنان را آشکار میکرد، از آن زمان، همهروزه وحشیانهترین حملات نظامی خود را از هوا و زمین به مردم مظلوم غزه، بویژه به کودکان و زنان و بیمارستانها و معابد مسلمان و مسیحی وارد مینماید، که نه فقط شکست او را جبران نمیکند بلکه بیشتر از پیش، او را ناتوان و پست معرفی مینماید.
عمق خشونت حملات این دولت خبیث باندازهیی است که عواطف همۀ ملتها، حتی ملل امریکائی و اروپائی را هم متأثر ساخته و در همۀ این کشورها، بیشتر ایام تظاهرات همدردی با فلسطینیان در شهرها برپاست، و خشم جهانی را بر ضد خود برانگیخته است.
این وقایع از نظر و تجربۀ تاریخی و سنن الهی نشانۀ نابودی حکومت صهیونیستی معروف به اسرائیل و نصرت و پیروزی مستضعفان فلسطینی سرزمین غزه و سرزمینهای غصبی آنجاست، همچنانکه قرآن مجید مکرر این سنت الهی را بیان نموده است.
قانون دستگاه آفرینش نشان داده که هیچ ستم و ستمگری دوام نمیآورد و پایان کار آن نابودی و ننگ در تاریخ است؛ سنت الهی اثبات میکند که سرنوشت مردم مستضعف بدست خود آنهاست و اگر به پا خیزند و ستمپذیر نباشند و بدنبال رهایی از ستم و آزادی و شکستن بندهای بردگی قیام کنند، یاری خداوند و نصرت او به سراغشان خواهد آمد و آنان را نجات خواهد داد. «وَسَیَعلم الذین ظلموا اَیَّ مُنقَلب یَنقلبون» (شعراء/ 227).
در ایامی نزدیک که گذشت واقعهیی شگفت و تاریخی روی داد که همه جهانیان را به ستایش و تحسین وادار نمود. در این رویداد، که به آن «طوفان الاقصی» نام دادند، رزمندگان شیردل و شهادتطلب غزه در یک حملۀ نظامی و اطلاعاتی، به قلمرو صهیونیستها نفوذ کرده و ضمن رساندن آسیبهای نظامی سنگین، چندین اسیر نیز از آنان گرفتند. دولت صهیونیستی برای رهایی از این فضاحت تاریخیِ نظامی و سیاسی، که ضعف همهجانبۀ آنان را ـبرغم ادعای برترین بودن در منطقهـ افشاء و بافت تار عنکبوتی آنان را آشکار میکرد، از آن زمان، همهروزه وحشیانهترین حملات نظامی خود را از هوا و زمین به مردم مظلوم غزه، بویژه به کودکان و زنان و بیمارستانها و معابد مسلمان و مسیحی وارد مینماید، که نه فقط شکست او را جبران نمیکند بلکه بیشتر از پیش، او را ناتوان و پست معرفی مینماید.
عمق خشونت حملات این دولت خبیث باندازهیی است که عواطف همۀ ملتها، حتی ملل امریکائی و اروپائی را هم متأثر ساخته و در همۀ این کشورها، بیشتر ایام تظاهرات همدردی با فلسطینیان در شهرها برپاست، و خشم جهانی را بر ضد خود برانگیخته است.
این وقایع از نظر و تجربۀ تاریخی و سنن الهی نشانۀ نابودی حکومت صهیونیستی معروف به اسرائیل و نصرت و پیروزی مستضعفان فلسطینی سرزمین غزه و سرزمینهای غصبی آنجاست، همچنانکه قرآن مجید مکرر این سنت الهی را بیان نموده است.
قانون دستگاه آفرینش نشان داده که هیچ ستم و ستمگری دوام نمیآورد و پایان کار آن نابودی و ننگ در تاریخ است؛ سنت الهی اثبات میکند که سرنوشت مردم مستضعف بدست خود آنهاست و اگر به پا خیزند و ستمپذیر نباشند و بدنبال رهایی از ستم و آزادی و شکستن بندهای بردگی قیام کنند، یاری خداوند و نصرت او به سراغشان خواهد آمد و آنان را نجات خواهد داد. «وَسَیَعلم الذین ظلموا اَیَّ مُنقَلب یَنقلبون» (شعراء/ 227).
http://kherad.mullasadra.org/ar/Article/Download/44615مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742912023116Levels of Faith in Mullā Ṣadrā’s Transcendent Philosophy and Stages of the Growth of Faith in Fowler’s Viewمراتب ایمان در حکمت متعالیۀ ملاصدرا و مراحل رشد ایمان از دیدگاه فاولر1330faمهدیزمانیدانشیار گروه الهیات، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران زیباشفیعی خوزانیاستادیار گروه الهیات، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران2022728Mullā Ṣadrā has discussed the levels of faith based on the principles of the Transcendent Philosophy, particularly the trans-substantial motion and gradation of the levels of existence, Man, and knowledge. He divides faith sometimes into imitative, demonstrative, and obvious types and sometimes into external and true, verbal, semantic, real (demonstrative or unveiled) and drowning into the light of oneness types. In his view, the highest level of faith belongs to masters of theoretical and practical intellect, only a few of whom reach the level of divine vicegerency and the perfect Man. James Fowler, the contemporary theologist and psychologist, explains the growth of faith at six stages: 1) intuitive projective faith, 2) mythic-literal faith, 3) synthetic-conventional, 4) individuative reflective faith, 5) conjunctive faith, and global faith. He does so under the influence of certain modern Christian theologians, such as Tillich, and psychologists, such as Piaget, Kohlberg, and Erikson. Fowler believes that figures like Mahatma Gandhi and Mother Teresa exemplify the sixth level of faith in the light of their cognitive and moral breadth of insight. Here, following a descriptive analytic method, the authors initially explain Mullā Ṣadrā’s view regarding the levels of faith and Fowler’s view of the stages of the growth of faith and then compare, contrast, and evaluate the two views.ملاصدرا بر اساس مبانی حکمت متعالیه، بویژه حرکت جوهری، تشکیک در مراتب وجود، انسان و شناخت، به بیان مراتب ایمان پرداخته است. او گاه ایمان را به تقلیدی، برهانی و عیانی و گاهی به ظاهری و حقیقی و همچنین به لفظی، معنایی، حقیقی (برهانی یا کشفی) و استغراق در نور احدیت تقسیم کرده است. از نظر او، اوج ایمان از آنِ کاملان در عقل نظری و عملی است که اندک افرادی از آنان به خلافت الهی و انسان کامل میرسند. جیمز فاولر، الهیدان و روانشناس معاصر، با تأثیرپذیری از برخی الهیـدانـان جـدید مسیحـی ماننـد تیلیـخ و روانشناسانی مانند پیاژه، کولبرگ و اریکسون، رشد ایمان را در شش مرحله تبیین کرده اسـت: 1) شهـودیـتصویری، 2) اسطورهیـیـواقعی، 3) تـرکیبـیـعـرفـی، 4) انـفـرادیـانتقـادی، 5) پیونددهنده، 6) دین جهانی. وسعت نظر شناختی و اخلاقی خویش، نمونهیی از مرحلۀ ششم ایمان هستند. در این نوشتار ابتدا با روش توصیفیـتحلیلی به تبیین دیدگاه ملاصدرا درباب مراتب ایمان و دیدگاه فاولر دربارۀ مراحل رشد ایمان پرداخته و سپس به مقایسۀ نقاط اشتراک و تفاوت و ارزیابی ایندو دیدگاه پرداخته شده است.http://kherad.mullasadra.org/ar/Article/Download/38695مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742912023116Foundations of Cosmological and Anthropological Meanings of Life in Sadrian Philosophy and Existential Psychotherapy مبانی جهانشناختی و انسانشناختی معنای زندگی در فلسفة صدرایی و رواندرمانگری وجودی3146faشهنازشایان فردانشیار گروه فلسفه دانشگاه الزهراء (س)، تهران، ایران 000000033197947Xالههقلعهدانشآموخته کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه الزهرا (س)، تهران، ایران2022611The meaning of life is one of the most important concerns of modern Man and one of the fate-making problems among contemporary philosophers, psychotherapists, and moral philosophers. The present study investigates the meaning of life in the view of Mullā Ṣadrā, as a Muslim philosopher, and Irvin Yalom, as a contemporary Western existentialist psychotherapist. The focal question of this paper is what the cosmological and anthropological foundations of the meaning of life in the views of Mullā Ṣadrā and Yalom are. The findings of this study indicate that God appears with beautiful and glorious manifestations as the end of being, which grants meaning to being, and Man is present with their ontological gradedness, immateriality, and plurality. By contrast, in Yalom’s philosophy, the centrality of God is denied; the world is void of meaning, and it is Man who must grant meaning to life. Therefore, it can be said that one deals with the unveiling of meaning in Mullā Ṣadrā’s philosophy and the creation of meaning in Yalom’s philosophy. Regarding the problem of the meaning of life, Mullā Ṣadrā’s approach is teleological and divine, while Yalom’s approach is non-teleological and atheistic.معنای زندگی یکی از مهمترین دغدغه¬های بشر امروز و از مسائلِ سرنوشتساز در میان فیلسوفان، روان¬درمانگران و اخلاق¬پژوهان معاصر است. در پژوهش حاضر، معنای زندگی از نگاه ملاصدرا، در مقام یک فیلسوف مسلمان، و ارویـن یالوم، در مقام یک رواندرمانگر اگزیستانسیالیست معاصر غربی، بررسی شده است. پرسش مهم مقالـه اینـست کـه مبانـی جهـانشناختـی و انسانشناختی معنای زندگی از دیدگاه ملاصدرا و اروین یالوم چیست؟ این پژوهش روشن میسازد که در مبانی فلسفی ملاصدرا، خدا با جلوه¬های جمالی و جلالی، بمثابه غایت هستی و معنابخش به هستی و انسان با ویژگی اشتداد وجودی، تجردی و کثرت نوعی حضور دارد. در مقابل، در مبانی فکری یالوم محوریت خدا انکار میشود و جهان فاقد معناست و این آدمی است که باید زندگیش را معنادار کند. بنابرین میتوان گفت در فلسفۀ ملاصدرا، با کشف معنا و در تفکر یالوم، با جعل معنا سروکار داریم. در مسئلۀ معنای زندگی، رویکرد ملاصدرا غایتگرایانه و الهی است و رویکرد یالوم، غیرغایتگرایانه و غیرالهی.http://kherad.mullasadra.org/ar/Article/Download/38042مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742912023116Freedom from the Manifestations of Idols of Ignorance: Elements of Dogmatism and the Opposing Strategies in Mullā Ṣadrā’s Philosophy رهایی از نمودهای بتان نادانی؛ مؤلفههای جزمیت فکری و راهکارهای مقابله با آن در اندیشۀ ملاصدرا4764faهاشمقربانیدانشیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه بین المللی امام خمینی¬(ره)، قزوین، ایران روح الهآدینهاستادیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه بین المللی امام خمینی(ره)، قزوین، ایران202282Ignorance and dogmatism have always existed in various historical periods of epistemological disciplines and revealed their faces in their opposition to knowledge. Ignorance appears through separation from the necessities of knowledge. The spread of ignorance in the culture of social relationships threatens the place of scientific resources and epistemological cradles. Through breaking the idols of ignorance, Mullā Ṣadrā writes about the objective manifestations of such idols in society. He believes that the promotion of social relationships demands the creation of cradles for knowledge, and any kind of ignorance in this regard will result in the dominance of epistemological inefficiency. Through a semantic analysis of ignorance, Mullā Ṣadrā talks about one of its most obvious manifestations, which is dogmatism. He maintains that moral norms and epistemological necessities fade away in a dogmatism rooted in ignorance. The criticism of ignorance and reproach of ignorants in Mullā Ṣadrā’s portrayal of this phenomenon is manifested based on four elements: 1) lack of verification of mental understanding in conformity to reality, 2) lack of derivation of comparative elements particularly in the light of its functional dimensions such as unjust evaluation, 3) mental stagnation, and 4) defective social competition, which refers to the wrong quality of efficiency. When criticizing the culture of his time, Mullā Ṣadrā refers to the rise of ignorance behind the guise of knowledge as an important epistemological pest. In all his criticisms of this stagnant process, he introduces the weakness of true knowledge in society, spread of social foolishness, corruption of social justice, and frailty of the epistemological foundations of society as its most important outcomes. He propounds the treatment of ignorance in the light of a wise method of living while attending to its necessary elements. نادانی و جزمیت فکری همواره در دوره¬های تاریخیِ حوزه¬های معرفتی، حضور داشته و با تقابل با دانایی، چهرۀ خود را نشان داده است. نادانی با گسست از الزامات دانایی حاصل میشود. گسترۀ نادانی در فرهنگ روابط اجتماعی، جایگاه مرجعیت علمی و بستر معرفتی را تهدید میکند. ملاصدرا با طرح شکستن بتان نادانی، از نمودهای عینی این بتان در جامعه مینویسد. او معتقد است ارتقای روابط اجتماعی نیازمند ساختن بسترهای دانایی است و در صورت بیتوجهی، غلبه¬یی از ناکارآمدیِ معرفتی پدید می¬آید. ملاصدرا با تحلیل معناشناسی نادانی، از پرنمودترین نشانههای آن، یعنی تحجر، میگوید: هنجارهای اخلاقی و الزامات معرفتی در تحجرِ ناشی از نادانی، کمرنگ میشوند. نقد نادانی و سرزنشگری نادانان در تصویرسازی ملاصدرا، در چهار مؤلفۀ 1) عدم راستیآزمایی برداشتهای ذهنی با مقام واقع، 2) فقدان برگرفتِ وجوه مقایسه¬یی بویژه با ابعاد کاربستی آن ـ نظیر ارزیابی غیرمنصفانهـ ، 3) جمود فکری و 4) رقابت معیوب اجتماعی تبلور یافته است. رقابت معیوب اجتماعی به کیفیت بهره¬وری نادرست اشاره دارد. ملاصدرا در نقد فرهنگ زمان خویش، از ظهور نادانی در چهرۀ دانایی بعنوان یکی از آفتهای مهم معرفتی نام برده است. او در تمامی نقادیهایش از این فرایند متحجرانه، ضعف علم حقیقی در جامعه، گسترش بیخردی اجتماعی، تباهی عدالت اجتماعی و سست شدن بنیادهای معرفتی جامعه را مهمترین پیامدهای آن معرفی میکند. ملاصدرا درمان نادانی را با توجه به طرح مشی زیست حکیمانه و توجه به الزامات آن، مطرح میکند.http://kherad.mullasadra.org/ar/Article/Download/38773مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742912023116Pentagonal Model of Knowledge Sources and their Comparative Order in Sadrian and Cartesian Structure of Knowledgeالگوی پنجضلعی منابع شناسایی و ترتیب تفضیلی آنها در ساختار شناسایی صدرایی و کارتزینی6582faحسن رهبراستادیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران 0000000315861367کاظم موسی خانیاستادیار گروه الهیات، دانشگاه گنبد کاووس، گنبد کاووس، ایراناسحاقآسودهاستادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه جهرم، جهرم، ایرانحمید اسکندریاستادیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران2022912Epistemology, which deals with the possibility, whatness, sources, and realm of knowledge, bases one of its most important principles on discovering Man’s sources of knowledge. Contemporary epistemologists refer to five sources of knowledge for human beings: sense perception, reason, introspection, testimony, and memory. Descartes, as a philosopher of the Western world, and Mullā Ṣadrā, as a philosopher of the world of Islam, have provided some theories regarding the problem of knowledge, particularly its sources. Their views are compatible with the pentagonal model proposed by cotemporary epistemologist in this respect. Mullā Ṣadrā and Descartes believe that knowledge acquisition begins with sense perception and ends in reason. Nevertheless, the difference is that, although reason in the Transcendent Philosophy is the last level of perception, it does not mark the end of the way, and it is intuition-based introspection that ends the acquisition of true knowledge. In the cognitive schools of Mullā Ṣadrā and Descartes, sense perception, intellect, and introspection are responsible for producing knowledge, testifying to its transfer, and functioning as social and general sources of knowledge, and memory is responsible for maintaining and safekeeping of knowledge.معرفتشناسی که به امکان، چیستی، منابع و قلمرو شناخت میپردازد، یکی از مهمترین مبانی خود را بر شناخت منابع شناسایی انسان بنیان نهاده است. معرفتشناسان معاصر از پنج منبع معرفت بعنوان منابع شناخت انسان نام میبرند: ادراک حسی، عقل، دروننگری، گواهی و حافظه. در میان فیلسوفان جهان غرب و اسلام، دکارت در غرب و ملاصدرا در جهان اسلام، در مورد مسئلۀ شناخت، بویژه منابع آن، نظریهپردازی کردهاند که دیدگاهشان به الگوی پنجضلعییی که معرفتشناسان معاصر مطرح میکنند نزدیک و قابل تطبیق است. ملاصدرا و دکارت، آغاز معرفت را با حس و پایان آن را در عقل میبینند؛ با این تفاوت که عقل در حکمت متعالیه اگرچه اتمّ مراتب ادراک است، اما هنوز به پایان راه نرسیده و این دروننگری مبتنی بر شهود است که پایانبخش معرفت حقیقی است. در مکتب شناختی ملاصدرا و دکارت، ادراک حسی، عقل و دروننگری، تولیدکنندۀ معرفت، گواهی انتقالدهنده، منبع اجتماعی و عام معرفت، و حافظه، نگهدارنده و مخزن معرفت قلمداد میشود.http://kherad.mullasadra.org/ar/Article/Download/39322مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742912023116A Comparison of Anthropological Principles of Mullā Ṣadrā and Maslowمقایسه مبانی انسان¬شناختی ملاصدرا و مزلو83100faمحمدآزادیدانشجوی دکتری فلسفه و کلام، دانشگاه تهران، پردیس فارابی، قم، ایران سيد محمدعلي ديباجي دانشیار دانشکده الهیات، دانشگاه تهران، پردیس فارابی، قم، ایرانمسعودآذربایجانیاستاد پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران202283Maslow, as a humanist psychologist, and Mullā Ṣadrā, as one of the greatest thinkers of Islamic tradition, have provided different views regarding the whatness of human beings. Given the fact that both thinkers have paid particular attention to explaining the required features and pre-requisites for Man’s perfection itself and the process of Man’s perfection as well as the characteristics of perfect Man, a comparison of their anthropological principles can yield some valuable results. Some of the shared principles of these two philosophers’ include enjoying essential dignity; free will; the ability to move towards perfection, and pre-mordial nature and accepting spiritual experiences and the infinity of the process of Man’s perfection. However, they have provided various interpretations of these principles. Moreover, they have different views regarding the centrality of God in Man’s life, existential dimensions, fundamental needs, stages of Man’s growth, end of Man’s perfection, and characteristics of Perfect Man. Mullā Ṣadrā has managed to present a system based on cognitive principles through benefitting from religious, gnostic, and philosophical fundamental rules, synthesizing them with each other, and introducing a comprehensive and consistent portray of Man’s truth. An all-inclusive and meticulous analysis of such principles can be of great value to related discussions in modern philosophy. A synthesis of gnosis, religion, and reasoning is one of the most important features of Mullā Ṣadrā’s philosophical thoughts, which affect all the acceptable elements of Man’s Whatness. مزلو، در مقام یک روانشناس انسانگرا و ملاصدرا، در مقام یکی از بزرگترین اندیشمندان سنت اسلامی، دیدگاههای متفاوتی دربارۀ چیستی انسان بیان کردهاند. با توجه به اینکه هر دو اندیشمند، اهتمامی ویژه به تبیین ویژگیها، مقدمات لازم برای کمال انسان، روند کمال انسان و خصوصیات انسان کامل داشتهاند، مقایسۀ مبانی انسانشناختی آنها میتواند ثمراتی ارزشمند بدنبال داشته باشد. کرامت ذاتی، اختیار، توانایی حرکت بسمت کمال، برخورداری از فطرت، پذیرش تجربههای معنوی و محدود نبودن روند کمال انسان، برخی از مبانی مشترک ایندو بشمار میآیند، اما آنها تفسیرهایی متفاوت از این مبانی ارائه دادهاند. همچنین دیدگاه هردو فیلسوف در مورد محوریت خداوند در زندگی انسان، ابعاد وجودی، نیازهای بنیادین، مراحل رشد انسان، غایت کمال انسان و ویژگیهای انسان کامل، متفاوت است. صدرالمتألهین با بهرهگیری از مبانی دینی، عرفانی و فلسفی، تلفیق این مبانی و ارائۀ تصویری جامع و سازوار از حقیقت انسان، توانسته نظامی متقن از مبانی شناختی ارائه کند که احصاء دقیق و جامع آنها میتواند برای بحثهای امروزی نیز راهگشا باشد. جمع بین عرفان، شریعت و برهان، یکی از مهمترین ویژگیهای اندیشۀ فلسفی ملاصدراست که در تمام مؤلفه¬های مورد قبول دربارۀ چیستی انسان، تأثیرگذار است.http://kherad.mullasadra.org/ar/Article/Download/38769مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742912023116Mullā Ṣadrā and the Problem of Imaginary Timeملاصدرا و مسئلة زمان موهوم101112faهدیحبیبی منشدانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایرانشمس اللهسراجدانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران 0000000321041904مجید ضیائی استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران2022626One of the most controversial philosophical-kalami issues in the history of Islamic philosophy has always been the analysis of the problem of the origination and pre-eternity of the world. Most Muslim mutikallimūn believe in the temporal origination of the world and consider the pre-universe time to be “imaginary”. As the most supreme philosopher of the Transcendent Philosophy, Mullā Ṣadrā has also discussed imaginary time in different places in his works. He has adopted two different approaches to this theory but does not express his view explicitly. The present study explains Mullā Ṣadrā’s opinions regarding the theory of imaginary time and his two approaches in this respect in order to answer the question of what his ultimate standpoint regarding imaginary time is. In order to accomplish this task, the authors have referred to the scattered discussions in his works and, after studying and explaining the relationships between them and combining them with each other, have provided a description of Mullā Ṣadrā’s ultimate view. Although in some places he tries to justify the theory of imaginary time based on his own principles, given his explicit statements on negating an intermediary between the world of being and Almighty Necessary as well as his demonstration of the existence of time and rejection of the arguments of deniers of time, it can be concluded that his ultimate view here is the negation of imaginary time. یکی از جدال¬برانگیزترین مسائل فلسفیـکلامی در تاریخ اندیشۀ اسلامی، تحلیل مسئلۀ حدوث و قدم عالم بوده است. اغلب متکلمان مسلمان قائل به حدوث زمانی عالم هستند و زمانِ پیش از عالم را «زمانِ موهوم» میدانند. ملاصدرا، در مقام بزرگترین فیلسوف حکمت متعالیه نیز در آثار خود بصورت پراکنده از زمان موهوم بحث کرده است. او در برابر این نظریه دو موضع متفاوت اتخاذ کرده، اما نظر خویش را بصراحت بیان نمیکند. پژوهش حاضر به شرح آراء ملاصدرا درباب نظریۀ زمان موهوم و تبیین دو موضعِ اتخاذشده از سوی وی در اینباره میپردازد، تا در نهایت به این پرسش پاسخ دهد که موضع نهایی ملاصدرا دربارۀ زمان موهوم چیست؟ برای تبیین موضع نهایی وی، به مباحث پراکنده¬یی که در آثارش بیان کرده، مراجعه نموده و پس از تحقیق و تبیین ارتباط بین مطالب و جمعبندی آنها، به تشریح دیدگاه نهایی او میپردازیم. اگرچه ملاصدرا در یک موضع سعی بر توجیه نظریۀ زمان موهوم بر اساس مبانی و اصول خویش نموده، اما با توجه به عبارات وی در نفی واسطۀ بین عالم هستی و واجب تعالی، و همچنین اثبات وجود زمان و رد دلایل منکران زمان، میتوان نتیجه گرفت که نظر نهایی او، نفی زمان موهوم است.http://kherad.mullasadra.org/ar/Article/Download/38232مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742912023116Mullā Ṣadrā’s Defense of two Dialetheic Challenges in the Trans-Substantial Motionدفاع صدرالمتألهین از دو چالش تناقضباورانه در حرکت جوهری113128fa غلامعلی هاشمیفردانشآموختۀ کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران مهدي عظيميدانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران2022108Although the problem of motion has created various challenges in the history of philosophy by itself, the trans-substantial motion as the turning point of the Transcendent philosophy is prone to some additional challenges that can be followed in the manifest of dialetheism. One of these challenges is the loss of the identity of subject in the context of motion and, following this, the realization of borderline-states and the appearance of a paradox known as the problem of ambiguity in philosophical literature. Such debates themselves lead to paradoxes that contemporary dialetheists consider as evidence for the existence of contradiction in the outside world. The manifestation of such challenges and their relationship with the trans-substantial motion is the focal problem of the present paper. Since any change in archetypal forms in the cradle of trans-substantial motion is of the gradual and continuous type rather than the sudden type, the absence of a borderline at various stages of motion paves the way for the truth of two different quiddities at the same time for one subject, which necessitates contradiction by itself. Following a critical descriptive analytic method, this study reveals that Mullā Ṣadrā has responded to both challenges. He has answered the identity challenge based on the idea of “matter with form” and referred the challenge of ambiguity to our perception’s negligence in matching quiddity to all modes of being.هرچند اصل مسئلۀ حرکت نیز چالشهای متعددی را در تاریخ فلسفه رقم زده، اما حرکت جوهری بعنوان نقطۀ عطف حکمت متعالیه، آبستن مناقشات مضاعفی است که قابل پیگیری در مانیفست تناقضباوری است. یکی از این چالشها از دست رفتن اینهمانیِ موضوع در بستر حرکت و بتبع آن، تحقق حالتهای مرزی و بوجود آمدن معمایی است که در ادبیات فلسفی به دشواره ابهام شهرت یافته است. این مناقشات، خود زایندۀ پارادوکسهایی هستند که تناقضباوران معاصر، آنها را شواهدی بر وجود تناقض در جهان خارج میدانند. نمود این چالشها و ارتباط آنها با حرکت جوهری، مسئلۀ نوشتار حاضر است. از آنجا که تغییر و تبدلِ صور نوعی در بستر حرکت جوهری نه دفعی بلکه از نوع تدریجی و اتصالی است، فقدان مرز در مراحل مختلف حرکت، زمینهساز صدق دو ماهیت مختلف در آنِ واحد، بر موضوع واحد میگردد که این خود، مستلزم تناقض است. این پژوهش با روش توصیفی و تحلیل انتقادی نشان میدهد که صدرالمتألهین به هر دو چالش پاسخ داده است. او چالش اینهمانی را با ایدۀ «مادة مع صورة مّا» پاسخ داده و چالش ابهام را به قصور ادراک ما از تطابق ماهیت با همۀ انحاء هستی، ارجاع داده است.http://kherad.mullasadra.org/ar/Article/Download/39592