مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08743142026824Editor's Noteسرمقاله34fa آیتالله سیدمحمدخامنهایاستاد فلسفه و رئیس بنیاد حکمت اسلامی صدرا، تهران، ایران2026824<p>ما در دوران تاریخی عجیبی زندگی میکنیم. یکی از عجیبترین آنها، حوادث شگفت‌انگیز و بیسابقه در تاریخ است که پس از شهادت رهبر شهید، در ایران و در منطقه روی داد؛ شور بیحد و حصر قلبی و عملی‌یی که در دل نزدیک به هشتاد میلیون جمعیت ایرانی افتاد و غوغایی محبت‌آمیز و عاشقانه نسبت به آن رهبر شهید بروز کرد و زن و مرد و کودکان را به عرصه‌های شهری و خیابانها و میدانها کشاند. شگفتی دیگر و بیشتر، بمناسبت تشییع پیکر مصدوم آن شهید بود که نه‌فقط در برخی شهرهای ایران ـ‌تهران، قم و مشهدـ‌ با ده میلیون یا بیشتر تشییع‌کننده‌یی برگزار شد که بر سر و سینه میزدند و تصاویر رهبر شهید و رهبر جدید و پرچم سرخ انتقام را در دست داشتند، بلکه حتی در شهرهای نجف و کربلای شریف هم ملت همسایة ما، عراق، همین احساس و عمل را از خود نشان میدادند و از جان و عمق دل برای شهید ما عزاداری میکردند. پیش از حادثة تشییع نیز این ملت رشید و دلاور با راهپیماییهای دامنه‌دار شبانة خود در میدانهای شهر، بانگیزة حمایت و پشتیبانی از رزمندگان میدان جنگ ـ‌که مرگ بر سر دشمنان ایران میریزند‌ـ چشم جهانیان را خیره کرده بود و از اینهمه رشد و پایداری تعجب میکردند و آن را تحسین مینمودند. هر روانشناس و جامعه‌شناسی که در پی کشف علت این انگیزش اجتماعی فراگیر باشد، ناگزیر به این چند علت تسلیم میشود. اول، تأثیر تربیت ویژه و بیمانند مکتب حسینی شیعه که با نجابت و اصالت تاریخی چندهزار سالة مردم این سرزمین آمیخته شده و ملت را در میان ملل دیگر، پرچمدار عدالت و آزادی و حفظ استقلال نموده است. دوم، پیوند تاریخی روحانیت شیعی با مردم و پشتیبانی آنها از استقلال این کشور؛ که از برکت این پیوند و نقش الهی روحانیت ایران در طول دو قرن اخیر، استعمار همه‌جانبة غرب در ایران ناکام مانده است. واقعة قرارداد تنباکو و نفت و آنچه امروز میگذرد، نمونه‌های مشهود ثمرات این پیوند هستند. در همة دورانها در ایران مردم روحانیت را پناهگاه امن و پدر معنوی خود میدانستند و روحانیت نیز همواره در همة سطوح جامعه نقش و احساس پدری داشته است. تلاش بیش از شش دهة پهلویها نتوانست این رابطة عاطفی را از بین ببرد؛ گرچه گاه آن را تضعیف کردند. اما شهادت رهبر شهید در این ایام نشان داد که چه رابطة عاطفی و روحی نزدیکی بین مردم کشور و آن رهبر شهید وجود داشته است. حاصل این روابط پیچیده فرهنگی و عاطفی در ملت ایران و رشادت میدانی و حیاتیش، و پیوند روحانیت و معنویت و تمدن تاریخی، علاوه بر حفظ و دوام استقلال کشور، سبب شده که جمهوری اسلامی ایران در میان ملل دیگر، جایگاهی بلند و عزت یافته و مقام رهبری و امامت سیاسی و اخلاقی ملل را بدست بیاورد.</p><p>ما در دوران تاریخی عجیبی زندگی میکنیم. یکی از عجیبترین آنها، حوادث شگفت‌انگیز و بیسابقه در تاریخ است که پس از شهادت رهبر شهید، در ایران و در منطقه روی داد؛ شور بیحد و حصر قلبی و عملی‌یی که در دل نزدیک به هشتاد میلیون جمعیت ایرانی افتاد و غوغایی محبت‌آمیز و عاشقانه نسبت به آن رهبر شهید بروز کرد و زن و مرد و کودکان را به عرصه‌های شهری و خیابانها و میدانها کشاند. شگفتی دیگر و بیشتر، بمناسبت تشییع پیکر مصدوم آن شهید بود که نه‌فقط در برخی شهرهای ایران ـ‌تهران، قم و مشهدـ‌ با ده میلیون یا بیشتر تشییع‌کننده‌یی برگزار شد که بر سر و سینه میزدند و تصاویر رهبر شهید و رهبر جدید و پرچم سرخ انتقام را در دست داشتند، بلکه حتی در شهرهای نجف و کربلای شریف هم ملت همسایة ما، عراق، همین احساس و عمل را از خود نشان میدادند و از جان و عمق دل برای شهید ما عزاداری میکردند. پیش از حادثة تشییع نیز این ملت رشید و دلاور با راهپیماییهای دامنه‌دار شبانة خود در میدانهای شهر، بانگیزة حمایت و پشتیبانی از رزمندگان میدان جنگ ـ‌که مرگ بر سر دشمنان ایران میریزند‌ـ چشم جهانیان را خیره کرده بود و از اینهمه رشد و پایداری تعجب میکردند و آن را تحسین مینمودند. هر روانشناس و جامعه‌شناسی که در پی کشف علت این انگیزش اجتماعی فراگیر باشد، ناگزیر به این چند علت تسلیم میشود. اول، تأثیر تربیت ویژه و بیمانند مکتب حسینی شیعه که با نجابت و اصالت تاریخی چندهزار سالة مردم این سرزمین آمیخته شده و ملت را در میان ملل دیگر، پرچمدار عدالت و آزادی و حفظ استقلال نموده است. دوم، پیوند تاریخی روحانیت شیعی با مردم و پشتیبانی آنها از استقلال این کشور؛ که از برکت این پیوند و نقش الهی روحانیت ایران در طول دو قرن اخیر، استعمار همه‌جانبة غرب در ایران ناکام مانده است. واقعة قرارداد تنباکو و نفت و آنچه امروز میگذرد، نمونه‌های مشهود ثمرات این پیوند هستند. در همة دورانها در ایران مردم روحانیت را پناهگاه امن و پدر معنوی خود میدانستند و روحانیت نیز همواره در همة سطوح جامعه نقش و احساس پدری داشته است. تلاش بیش از شش دهة پهلویها نتوانست این رابطة عاطفی را از بین ببرد؛ گرچه گاه آن را تضعیف کردند. اما شهادت رهبر شهید در این ایام نشان داد که چه رابطة عاطفی و روحی نزدیکی بین مردم کشور و آن رهبر شهید وجود داشته است. حاصل این روابط پیچیده فرهنگی و عاطفی در ملت ایران و رشادت میدانی و حیاتیش، و پیوند روحانیت و معنویت و تمدن تاریخی، علاوه بر حفظ و دوام استقلال کشور، سبب شده که جمهوری اسلامی ایران در میان ملل دیگر، جایگاهی بلند و عزت یافته و مقام رهبری و امامت سیاسی و اخلاقی ملل را بدست بیاورد.</p>http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/54546مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08743142026824Transformation of the Concept of Universal Love in Suhrawardī’s Illuminationist Philosophy: From Peripatetic Love to a Luminous Ontologyتحول مفهوم همهعاشقانگاری در حکمت اشراقی سهروردی: از عشق مشائی تا هستیشناسی نوری516faنادیامفتونیاستاد گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران0000000272512027202659<p style="direction: ltr;">The concept of “universal love” in Shihāb al-Dīn Suhrawardī’s philosophy represents an analytical transition from Peripatetic models to an ontological framework within Illuminationist (<em>Ishrāqī</em>) philosophy. Employing an analytical-descriptive method and examining Suhrawardī’s Peripatetic and Illuminationist works, this study explains the transformations, foundations, and functions of this concept. The findings of this study demonstrate that, during his Peripatetic period, Suhrawardī accepts the Avicennian definition of love (<em>ʿishq</em>) as “delight in the conception of the presence of perfection”; however, in his Illuminationist period, he links it with a luminous ontology and considers love as the organizing principle of the cosmos. Within this system, every level of being, based on its luminous-dark (<em>nūrī-ghāsiq</em>) relation, possesses “love” toward the higher level and “dominance” or “subjugating power” over the lower level. The movement of celestial spheres, the transformations of the natural world, and the spiritual journey of the human being are all explained in light of this dialectic of love and dominance. Moreover, Suhrawardī regards the criterion of happiness and misery as dependent upon the direction of love, such that the love of the lower for the higher leads to perfection and happiness, whereas love of the higher for the lower results in degradation and misery. This study demonstrates that universal love in Suhrawardī’s school is not merely a psychological proposition, but rather a cosmological and ontological principle that reveals the organic link between light, beauty, love, domination, and the hierarchy of being. This transition indicates Suhrawardī’s movement from Peripatetic formalism toward Illuminationist intuitionism, which laid the groundwork for profound influences on the Transcendent Philosophy and Islamic gnosis. Emphasizing the connection between luminous knowledge and a love-based ontology, the author shows how Suhrawardī understands love as the driving force of being and presents an integrated model for explaining the journey from multiplicity to unity.</p><p>مفهوم «همه‌عاشق‌انگاری» در اندیشة سهروردی، گذری تحلیلی از الگوهای مشائی به چارچوبی هستی‌شناختی در حکمت اشراقی است. پژوهش پیش رو با روش تحلیلی‌ـ‌توصیفی و با واکاوی آثار مشائی و اشراقی سهروردی، به تبیین تحولات، مبانی و کارکردهای این مفهوم میپردازد. یافته‌های تحقیق نشان میدهند که سهروردی در دورة مشایی، تعریف سینوی عشق ـ‌یعنی ابتهاج به تصور حضور کمال‌ـ را میپذیرد، اما در دورة اشراقی، آن را با هستی‌شناسی نوری پیوند زده و عشق را اصل انتظام‌بخش کیهان میداند. در این نظام، هر مرتبه از وجود، بر اساس نسبت نوری‌ـ‌غاسقی خود، دارای «محبت» به مرتبۀ عالی و «قهر» بر مرتبة سافل است. حرکت افلاک، تحولات عالم طبیعت و سیر معنوی انسان، همگی در پرتو این دیالکتیک عشق و قهر تبیین میشوند. همچنین، شیخ اشراق معیار سعادت و شقاوت را در جهتمندی عشق میداند؛ بگونه‌یی که عشق سافل به عالی، موجب کمال و سعادت و عشق عالی به سافل، موجب انحطاط و شقاوت است. پژوهش حاضر بیانگر آنست که همه‌عاشق‌انگاری در اندیشۀ سهروردی، نه یک گزارة روان‌شناختی صرف، بلکه اصل کیهان‌شناختی و هستی‌شناسانه‌یی است که پیوند نظاممند میان نور، جمال، محبت، قهر و سلسله‌مراتب وجود را آشکار میسازد. این گذار، نشان‌دهندة عبور سهروردی از صورت‌گرایی مشایی به شهودگرایی اشراقی است که زمینه‌ساز تأثیرات ژرف بر حکمت متعالیه و عرفان اسلامی گردید. این پژوهش با تأکید بر پیوند معرفت نوری و هستی عشقی، نشان میدهد که چگونه سهروردی بر اساس تلقی عشق بمثابه نیروی محرکه وجود، الگویی یکپارچه برای تبیین سیر از کثرت به وحدت ارائه داده است.</p>http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/53534مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08743142026824The Problem of Pain in Mullā Ṣadrā: Perceptual Evil or Divine Providence?مسئله درد از منظر ملاصدرا؛ شرّ ادراکی یا عنایت الهی؟1730faشمس اللهسراجدانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران0000000321041904هدیحبیبی منشدانشآموخته دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران 202592<p style="direction: ltr;">The phenomenon of pain is a reality experienced by every human being throughout their of life. Various philosophical schools, as well as scientists and physicians, have analyzed this phenomenon from diverse perspectives and through different methodological approaches. Mullā Ṣadrā, on the one hand, classifies bodily pain among evils; on the other hand, he regards it as a manifestation of eternal divine providence. The present study seeks to answer the question of how, on the basis of the principles of Ṣadrian philosophy, bodily pain may be understood as a manifestation of God’s providence and beneficence. God’s love and knowledge of goodness and of perfection, together with His wisdom and providence, necessitate the creation of the best possible order, which leads to the greatest and highest degrees of existential perfection, such that all creatures, including material existents, possess goodness and perfection at their highest levels. When Man, by virtue of living in the material world, falls ill and loses bodily health, divine providence requires the presence of a symptom in the body, thereby enabling the individual to regain bodily health, which constitutes a kind of perfection for the material human body. Therefore, bodily pain is an expression of divine providence directed toward the body or a particular impaired organ, insofar as it serves to restore it to its optimal state within the best possible order.</p><p>پدیدة درد واقعیتی است که هر فرد انسانی در طول زندگی خود آن را تجربه میکند. مکاتب مختلف فکری و دانشمندان و پزشکان، هر کدام از زوایای مختلف و با رویکردهای متنوع به تحلیل این پدیده پرداخته‌اند. ملاصدرا از یکسو درد را در زمرة شرور بشمار آورده و از سوی دیگر، آن را عنایت ازلی الهی میداند. این نوشتار بر پاسخ به این پرسش متمرکز است که چگونه میتوان با استناد به آراء حکمت صدرایی، درد را عنایت و بخششی از جانب خداوند دانست، درحالیکه حب و علم خداوند به خیر و کمال و حکمت و عنایت او، مستلزم خلق نظامی احسن است که موجب تحقق کمالات وجودی بیشتر و بالاتری باشد؛ بگونه‌یی که مخلوقات، ازجمله مخلوقات مادی نیز در حد اعلای خود دارای خیر و کمال باشند. هنگامی‌که انسان بمقتضای زندگی کردن در عالم مادی، دچار بیماری میشود و سلامتی خود را از دست میدهد، عنایت الهی اقتضا میکند که برای آن بیماری نشانه‌یی در بدن فرد قرار دهد و بدین ترتیب بار دیگر به سلامتی جسمانی که برای بدن مادی انسان نوعی کمال بشمار میرود دست یابد؛ بنابرین درد عنایت الهی است نسبت به بدن یا عضوی از بدن که دچار اختلال شده، برای بازگشت به نظام احسنِ خویش.</p>http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/51335مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08743142026824A Philosophical Analysis of Cognition in Artificial Intelligence: With an Emphasis on the Theory of the Union of the Intellect and the Intelligible in the Transcendent Philosophyتحلیل فلسفی شناخت در هوش مصنوعی؛ با تأکید بر نظریۀ اتحاد عاقل و معقول حکمت متعالیه3150faنرگسنظرنژاددانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران0000-0001-5271-8629لیلامحسنیان دانشجوی دکتری حکمت متعالیه، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران 20251221<p style="direction: ltr;">The present study seeks to open a new horizon for dialogue between Islamic philosophy and cognition-oriented technologies through an examination of the concept of cognition in two distinct contexts. The possibility of genuine <strong>cognition</strong> in artificial intelligence constitutes one of the most challenging questions at the intersection of the philosophy of mind, cognitive science, and modern technologies. Despite the remarkable progress of artificial intelligence systems in simulating cognitive behaviors, such as learning, decision-making, and language processing, there are still serious questions regarding the nature of the cognition attributed to such systems. Distinguishing between <strong>cognitive processes</strong> and <strong>cognition itself</strong>, this study presents a comparative analysis of human cognition and machine representation. It also evaluates the capacities and limitations of artificial cognition in light of the doctrine of the <strong>union of the intellect and the intelligible</strong> as developed in the Transcendent Philosophy. The findings indicate that, notwithstanding the extensive functional similarities between human beings and intelligent machines, these similarities remain confined to the behavioral level and do not extend to the ontological dimension of cognition, which is understood as a presential, intuitive affair grounded in the immateriality of the soul in the Transcendent Philosophy. This ontological analysis further demonstrates that the absence of such fundamental features as existential presence, self-awareness, intentionality, and lived experience prevents machine representations, at least in their current forms, from attaining the kind of knowledge characteristic of human cognition. The main contribution of this paper is the presentation of an interdisciplinary framework for reconceptualizing cognition in the age of artificial intelligence. While clarifying the essential and ontological differences between human beings and machines, this framework advances two prospective lines of inquiry: first, exploring the possibility of promoting the architecture of artificial intelligence inspired by the deeper and less accessible dimensions of human cognition; second, proposing the hypothesis of an ontological limitation, according to which the realization of certain levels of cognition is essentially impossible for non-biological systems.</p><p>مقاله حاضر درصدد است با واکاوی مفهوم شناخت در دو بستر متمایز، افقی نو برای گفتگو میان فلسفه اسلامی و فناوریهای شناخت‌محور بگشاید. پرسش از امکان تحقق «شناخت» در هوش مصنوعی، یکی از چالش‌برانگیزترین مباحث در مرز فلسفۀ ذهن، علوم‌شناختی و فناوریهای نوین است. با وجود پیشرفت چشمگیر سامانه‌های هوش مصنوعی در شبیه‌سازی رفتارهای شناختی ـ‌مانند یادگیری، تصمیم‌گیری و پردازش زبان‌ـ همچنان ابهامهایی جدی دربارۀ ماهیت شناخت حاصل از این سامانه‌ها وجود دارد. پژوهش پیش رو، با تمایز میان فرایندهای شناختی و خودِ شناخت، به تحلیل تطبیقی شناخت انسانی و بازنمایی ماشینی میپردازد و ظرفیت و محدودیتهای شناخت مصنوعی را بر اساس نظریه «اتحاد عاقل و معقول» حکمت متعالیه، ارزیابی میکند. یافته‌ها نشان میدهند که مشابهتهای کارکردی میان انسان و ماشین، برغم گستردگی، تنها در سطح رفتار باقی میمانند و به مرتبۀ وجودی شناخت ـ‌که در حکمت متعالیه، امری حضوری، شهودی و متکی بر تجرد نفس دانسته میشود‌ـ راه نمی‌یابند. تحلیل وجودشناختی پژوهش بیان میکند که فقدان عناصر بنیادینی همچون حضور وجودی، خودآگاهی، نیتمندی و تجربۀ زیسته، سبب میشود بازنماییهای ماشینی ـ‌دست‌کم تاکنون‌ـ نتوانند به سنخ علم انسانی ارتقا یابند. نوآوری اصلی این مقاله، ارائه چارچوبی میان‌رشته‌یی برای بازتعریف مفهوم شناخت در عصر هوش مصنوعی است؛ چارچوبی که ضمن تبیین تفاوتهای ماهوی و هستی‌شناختی انسان و ماشین، دو مسیر آینده‌پژوهانه را پیش میکشد: نخست، امکان ارتقاء معماریهای هوش مصنوعی با الهام از لایه‌های پنهان شناخت انسانی؛ دوم، فرضیۀ محدودیت وجودی که تحقق برخی مراتب شناخت را برای سامانه‌های غیرزیستی اصولاً ممتنع میداند.</p>http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/52545مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08743142026824The Relationship between the Concept of Being and the Reality of Being in Transcendent Philosophyارتباط مفهوم وجود با حقیقت وجود در حکمت متعالیه5174fa محمود محقق دانشجوی دکتری حکمت متعالیه، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران مهدی محققاستاد بازنشستۀ دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه تهران، تهران، ایران202628<p style="direction: ltr;">In the tradition of the Transcendent Philosophy, the study of being (<em>wujūd</em>) and its principles and properties has consistently occupied a central place as one of the most fundamental and extensively debated ontological issues. Given the principle of the principiality of the reality of being in this philosophical system, Mullā Ṣadrā addressed the distinction between the <strong>reality of being</strong> and <strong>concept of being</strong>, assigning to each its own distinctive principles. However, he and his followers did not reach a consensus concerning the quality of the relationship between them, the abstraction of the concept of being from the reality of being, and the precise nature of the object corresponding to, and instantiated by, the concept of being. The major challenge here concerns a principle that most of these philosophers acknowledge: the impossibility of the mental attainment of the external reality of being and the impossibility of comprehending its true essence. This problem becomes even more acute when they argue that, although the concept of being is self-evident, its external reality remains hidden in the utmost degree. By exploring the works of Mullā Ṣadrā and later philosophers of the Transcendent Philosophy, the present study identifies four major theories concerning the relationship between the concept and the reality of being: (1) the non-representation of the reality of being by the concept of being; (2) the partial representation of the reality of being by the concept of being through acquired knowledge; (3) the partial representation of the reality of being by the concept of being through presential knowledge, and (4) the consideration of external being as the correspondent and instance of the concept of being by the soul. Employing a descriptive-analytical method, this paper critically examines the strengths and challenges associated with each of these four theories.</p><p>در سنّت حکمت متعالیه بحث از وجود و احکام و خواص آن، همواره یکی از بنیادیترین و پربحثترین مسائل هستی‌شناختی حکیمان بوده است. با توجّه به اصل اصالت حقیقت وجود در این نظام فلسفی، ملاصدرا به تمایز حقیقت وجود و مفهوم وجود پرداخته و احکام هر یک را مشخص نموده است. اما او و پیروانش، دربارۀ کیفیت ارتباط و انتزاع مفهوم وجود از حقیقت وجود و تبیین مطابَق و مصداق مفهوم وجود، همنظر نیستند. چالش عمده در این زمینه مربوط به اصلی است که بیشتر این حکیمان به آن اذعان دارند: اصل عدم حصول حقیقت خارجی وجود در ذهن و امتناع اکتناه آن. این مشکل آنجا دوچندان میشود که این فیلسوفان معتقدند از سویی، مفهوم وجود بدیهی است و از سوی دیگر، حقیقت خارجی آن در غایت خفاء است. مقالۀ حاضر با کاوش در آثار ملاصدرا و دیگر حکیمان سنت متعالیه، به چهار نظریه در این زمینه دست یافت: الف) عدم حکایتگری مفهوم وجود از حقیقت وجود؛ ب) حکایتگری ناقص مفهوم وجود از حقیقت وجود از طریق علم حصولی؛ ج) حکایتگری ناقص مفهوم وجود از حقیقت وجود از طریق علم حضوری؛ د) اعتبار وجود خارجی بعنوان مطابَق و مصداق مفهوم وجود توسط نفس. در پژوهش حاضر، زوایا و چالشهای این چهار نظریه، با روش توصیفی و تحلیلی، مورد بررسی قرار گرفته است.</p>http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/52970مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08743142026824An Analysis of the Objection of “Two Differentiated Necessary Beings” in Light of Tawḥīdi Proofs and Mullā Ṣadrā’s Responseتحلیل اشکال «دو واجبالوجود متفاضل» در پرتو براهین توحید و پاسخ ملاصدرا7592faسیدمحمدکاظممیرحسنیدانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران 0009-0009-9920-6378علی الهبداشتیاستاد گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران0009-0001-3833-95152026214<p style="direction: ltr;">The oneness of the Necessary Being constitutes one of the central issues of philosophical theology in the Islamic tradition, and numerous arguments have been advanced to negate multiplicity in the First Origin. Nevertheless, the well-known formulations, such as the argument of mutual prevention and the Avicennian argument of simplicity, despite their effectiveness in negating two equal or conflicting necessary beings, do not adequately address the objection of “two differentiated Necessary Beings.” Focusing on Mullā Ṣadrā's response in <em>al-Asfār</em>, this paper argues that, he invalidates the assumption of a “deficient necessary being” from within by shifting the discussion to the level of pure ontology and relying on the principles of the principiality of being, the gradation of being, and the necessary entailment of causality by deficiency. From his perspective, every deficiency and limitation possesses a non-existential aspect and necessitates dependence on a delimiting cause; such dependence is incompatible with essential necessity. Consequently, the assumption of the being of two necessary beings, even when considering their gradational difference in terms of weakness and strength, leads to contradiction and ultimately renders the hypothesis of multiplicity at the level of Necessary Being internally inconsistent.</p><p>مسئلة یگانگی واجب‌الوجود از مباحث محوری الهیات فلسفی در سنت اسلامی است و براهین متعدد برای نفی کثرت در مبدأ نخستین اقامه شده است. با این حال، تقریرهای رایج ـ‌مانند برهان تمانع و برهان بساطت سینوی‌ـ برغم کارآمدی در نفی دو واجب متساوی یا متعارض، در دفع اشکال «دو واجب‌الوجود متفاضل» کارآمد نیستند. این مقاله با تمرکز بر پاسخ ملاصدرا در <em>اسفار</em>، نشان میدهد که صدرالمتألهین با انتقال بحث به سطح هستی‌شناسی محض و با اتکا به اصالت وجود، تشکیک وجود و قاعدة «القصور یستلزم المعلولیة»، فرض «واجب ناقص» را از درون ابطال میکند. از منظر او، هر قصور و تحدید حیثی عدمی دارد و مستلزم وابستگی به علت محدّده است و این وابستگی با وجوب بالذات ناسازگار است. نتیجه آنکه، فرض وجود دو واجب، حتی با در نظر گرفتن تفاوت تشکیکی در مراتب شدت و ضعف، به تناقض می‌انجامد و در نهایت، فرض کثرت در مقام واجب‌الوجود را دچار ناسازگاری درونی میسازد.</p>http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/53103مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08743142026824Mullā Ṣadrā’s Innovations Compared to Ibn Sīnā in the Discussion of Categorical and Illuminative Relation in Light of the Theory of Copulative Beingنوآوریهای ملاصدرا نسبت به ابنسینا در بحث اضافه مقولی و اشراقی در پرتوِ وجود رابط93114fa جوادعظیمی دستگردیدانشآموخته دکتری حکمت متعالیه، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران 0009000918106739علی ارشد ریاحیاستاد گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران0000-0002-6478-88752026213<p style="direction: ltr;">This paper presents a comparative study of the views of Mullā Ṣadrā' and Ibn Sīnā regarding the concept of relation, with particular emphasis on elucidating two types of relation, namely, “categorical relation” and “illuminative relation”, in light of the fundamental Ṣadrian theory of copulative being in the Transcendent Philosophy. The present study demonstrates that Mullā Ṣadrā, while accepting the traditional classifications concerning the definition and quiddative properties of relation, creates a fundamental transformation in the ontological understanding of this category by presenting the theory of “copulative being”. According to this theory, relational being is a “non-singular” and “attaching” mode of being identical to connection and relation, which is a clear instance of “copulative being”. This basis provides the possibility both to distinguish and to establish a profound connection between categorical relation (as a quiddity whose essence contains dependence) and illuminative relation (as a purely existential connection). The authors argue that the theory of copulative being, by integrating the quiddative and existential dimensions of relation, removes the apparent duality between categorical and illuminative relations and reconceptualizes them as two levels of a single reality. They also state that the meaning of “relation” is also identical with existential connection. From the perspective of the reality, it is a single and simple attachment; however, when viewed from the standpoint of contingent beings, it appears as multiple and diverse and is, accordingly, described as relation. The extension of this illuminative relation to contingents causes the multiplicity of connections and, as a result, various proportions and relations. Dividing relation into unitive and dependent is the first step for classifying existential connections and relations.</p><p>این مقاله به بررسی تطبیقی دیدگاه‌های ملاصدرا و ابن‌سینا در باب مقولۀ «اضافه» میپردازد و محور اصلی آن، تبیین دو گونه اضافه ـ‌یعنی«اضافۀ مقولی» و «اضافۀ اشراقی»‌ـ در پرتو نظریۀ بنیادین «وجود رابط» در حکمت متعالیه است. پژوهش حاضر نشان میدهد که ملاصدرا با پذیرش تقسیم‌بندیهای سنتی در تعریف و احکام ماهوی اضافه، با ارائۀ نظریۀ «وجود رابط»، تحولی اساسی در فهم وجودشناختی این مقوله ایجاد کرده است. بر این اساس، وجود اضافه وجودی است «غیر مفرد»، «لحوقی» و عین تعلّق و ربط؛ که مصداق بارز «وجود رابط» است. این مبنا، امکان تمایز و همزمان، پیوند ژرف بین اضافۀ مقولی (بمثابه ماهیتی که تعلّق در ذاتش نهفته است) و اضافۀ اشراقی (بمثابه ربط محض وجودی) را فراهم میسازد. این مقاله استدلال میکند که نظریۀ وجود رابط، با یکپارچه‌سازی ساحتهای ماهوی و وجودی ربط، دوگانگی ظاهری میان اضافۀ مقولی و اشراقی را زدوده و آنها را بعنوان دو مرتبه از یک حقیقت واحد، دوباره مفهوم‌سازي میکند. همچنین بيان ميشود که منظور از «نسبت» نيز همان تعلق وجودي است؛ هرچند وقتي از جانب حق نظر شود، تعلقي واحد و منبسط است، ولي از جانب ممكنات، متعدّد و گوناگون است و از آن به اضافه تعبير ميشود. امتداد اين اضافۀ اشراقي به ممكنات سبب تعدّد تعلّقات و در نتيجه، نسب و اضافات گوناگون ميگردد. تقسيم نسبت به اتحادي و تعلّقي، اولين قدم براي تقسيم‌بندي تعلّقات و اضافه‌هاي وجودي است.</p>http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/53022مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08743142026824Investigating Essential and Accidental Applications in Two-Dimensional Logic in Urmawī and Mullā Ṣadrāبررسی کاربردهای ذاتی و عرضی در منطق دو وجهی از دیدگاه ارموی و ملاصدرا115126fa فاطمه عاشوریدانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزد اسلامی، تهران، ایرانمحمدکاظم رضازاده جودیاستادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاداسلامی، تهران، ایران 2026218<p style="direction: ltr;"><strong>S</strong>irāj al-Dīn Maḥmūd al-Urmawī, a distinguished logician of the seventh century (AH), exercised a profound influence on both his contemporaries and subsequent generations of logicians. By following Ibn Sīnā’s two-dimensional system of logic and expanding some of his own innovations, he played a significant role in the expansion of Avicennian logic among later scholars. One of the themes in Urmawī's works concerns the explanation of the notions of the <strong>essential</strong> and the <strong>accidental</strong> and their relation to the subject. On the one hand, similar to other logicians, he argues that every science has a subject whose essential accidents are investigated within that discipline. While explaining the necessity of the subject's being and the problems arising from homonymy in the meanings of essential accidents, he addresses the related disputes. On the other hand, in the discussions of universals and particulars, he investigates the applications of “essential and accidental” in the context of <em>Isagoge</em>. Here, using a library-based, descriptive-analytical method, the authors try to critically analyze the cases of essential and accidental applications from the perspective of Urmawī, Mullā Ṣadrā, and some later scholars.</p><p>سراج‌الدین محمود ارموی منطقدان برجستة قرن هفتم هجری است که آراء منطقی وی بر منطقدانان عصر خودش و پس از خود تأثیرگذار بوده است. او بتبعیت از نظام منطق‌نگاری دو بخشی ابن‌سینا، و با گسترش برخی از نوآوریهای خود، نقشی مهم در بسط منطق سینوی ایفا کرده است. یکی از مباحث منطقی ارموی، تبیین معانی ذاتی و عرضی و ارتباط آنها با موضوع است. از یکسو، او در برهان همانند منطقدانان بر این باور است که هر علمی دارای موضوعی است که در آن علم از عوارض ذاتی آن موضوع بحث میشود؛ و ضمن تبیین ضرورت وجود موضوع و اشکالات ناشی از اشتراک اسمی در معانی عوارض ذاتی، به رفع مناقشات در اینباره میپردازد. از سوی دیگر، در مباحث کلی و جزئی، کاربردهای «ذاتی و عرضی» در باب ایساغوجی را مورد مداقه قرار میدهد. در مقالۀ پیش رو با شیوة کتابخانه‌یی و روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی، میکوشد موارد کاربردهای ذاتی و عرضی از دیدگاه ارموی و ملاصدرا و برخی متأخرین را مورد تحلیل انتقادی قرار دهد.</p>http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/53140