مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742022015621سرمقاله110faآیتالله سیدمحمدخامنهایبنیاد حکمت اسلامی صدرا2017410يكي از انواع مهم فقر يك جامعه، فقر فرهنگي آن ميباشد و از نشانههاي فقر فرهنگي، يكي ضعف تحقيق علمي و پژوهشي در آن است؛ نه فقط نبود آن در محيطهاي علمي بلكه حتي نابساماني در روشها و فقر در نيروي انساني پژوهشگر هم فقر شمرده ميشود، و نيز فقر پژوهش نه در كميت قابل شمارش آن است كه حتي توزيع نامتناسب آن در بخشهاي علمي نيز فقر علمي بحساب ميآيد، زيرا رشد علمي در چند زمينة محدود ـ و مثلاً در چند رشتة علمي و آزمايشگاهي جديد كه حتي نتايجي درخشان به بار ميآورد، در حاليكه در بسياري از بخشها بويژه در زمينة علوم انساني آثار فقر و نابساماني و گاه تعطيل ديده ميشودـ باز رشد علمي نيست زيرا رشد علمي بايد در همة زمينهها و دانشها باشد و علوم انساني اهم آنهاست.
اين سخن، يعني نبود غناي لازم در پژوهش علمي و از جمله علوم انساني، حتي، بمعناي تعداد آماري و كمّي آن نيست، بلكه مقصود اين قلم در روح تحقيق و چيزي است كه به آن كيفيت و محتوا و ارزش تحقيق ميگويند. ممكن است شكل ظاهري و آمارها نشان دهد كه پژوهشهايي فراوان در كشور انجام ميشود ولي پس از عمقسنجي روشن ميگردد كه حجم ظاهري آن حبابگونه و ظاهرنمايي است و جوهرة كارا و مفيدي براي فعالسازي و پيشبرد علمي جامعه در همة زمينهها در آن نيست و باز هم، يكي از دلايل آن، كمبود نيروي انساني ممتاز و قادر به انجام پژوهش بمعناي حقيقي و جامع آن است.
از اين گفته نبايد نتيجه گرفت كه در كشور و در حوزه و دانشگاه، اساتيد و محققان فاضلي وجود ندارد بلكه برعكس، نكته در اينجاست كه با وجود اين افراد، چرا كار علمي عميق و قابل ارائه به دنياي علمي امروز، چندان كه بايد عرضه نميشود؟
اين تناقض از آنجاست كه محققان موجود كشور، هم بسبب تعداد اندك و هم بسبب مشكلات زندگي و موانع اداري و مالي و برنامههاي غلط آموزشي، و نيز تراكم شغلي و تدريس، ناچارند تمام وقت گرانقدر خود را ـ كه بايد به مطالعه و تحقيق و نظريهپردازي و ابداع مطالب جديد علمي صرف كنندـ بگونهيي بهدر بدهند؛ در ظاهر تدريس و آموزش، امّا بسبب تراكم و حجم نامناسب و وقتگير آن بسبب گرفتاري در چاله و چاههاي اداري و قانوني! ـ كه آفت دانش و دانشپژوهي علمي استـ بتعبير عاميانه: فرصت خاراندن سر نداشته باشند و تدريس را از روي حافظه و يادداشتهاي گذشته يا كمسود انجام دهند، كه ثمره» آن دانشآموختگاني است كه حتي با داشتن درجة دكترا و امكان تدريس در دانشگاهها، بنية علمي ضعيفي دارند و شاگرد ضعيف تربيت خواهند كرد.
اين ضعف و فقر و نابساماني هنگامي از نظر به عمل در ميآيد و هنگامي زيان آن براي كشور محسوس ميگردد كه طرحي پژوهشي و ارزشمند و مفيدي در معرض اجرا قرار گيرد و تدوين و تأليف آن نيازمند پژوهشگراني باسواد و با عمق علمي باشد، اينجاست كه آه از نهاد برميآيد و هر بنيانگذار خيرخواهي را از آن پشيمان ميكند. اين وقتي است كه با هزاران دشواري و صرف سرمايههاي فراوان پاية تحقيقي مورد نياز جامعه گذاشته ميشود، ولي نيروي انساني كار يعني پژوهشگري استاد، وجودش كيميا ميشود و بايد با چراغ بدور شهر گشت تا يكي پيدا شود و از آنهمه اشباه الرجال چند تهمتن بدست آيد. اين تجربه، هركس را به ياد حديثي مياندازد كه فرمود: «ما اكثر الضجيج و اقّل الحَجيج»!
دستگاهها و مديران دلسوز امور فرهنگي بايد هرچه زودتر به فكر چارة اين فقر الدم علم و تحقيق باشند و بدانند كه همانگونه كه ضعف و فقر الدم بدن را به بيماري و مرگ ميكشاند، فقر علمي و كمبود توان پژوهش ـ كه قوه محركّه علم است ـ جامعه را به بيماري و ناتواني و نابودي ميرساند، بويژه اگر اين نقصان و فقر در علوم انساني و بطور أخص علوم عقلي باشد كه در حكم قوة عاقله نسبت به اندام انسان است.
http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/23693مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742022015621A Critique of “the Methodological Role of the Principle of Nothing Proceeds from the One but the One”نقدي بر «نقش روششناختي قاعدة الواحد»110faمهدي عظيميدانشگاه تهران 2017410“The Methodological Role of the Principle of Nothing Proceeds from the One but the One” is the title of an article the writer of which believes that the explanation of this principle is limited to a number of problems in the field of metaphysics in its particular sense. Therefore, any reference to it “in order to demonstrate logical and natural problems and some problems in metaphysics in its general sense” is unjustified. In this paper, in response to the above claim, the writer shows: 1) this idea was initially proposed by Mulla Sadra and later evaluated and developed by Hakim Sabziwari (although the article mentioned above refers to Mulla Sadra’s view and Sabziwari’s evaluation and development of this view, it does not provide any response to it); 2) the origin of this view neglects the limit of modal unity; 3) all through this article the true One is mixed with the one truth; 4) in the mentioned article, the original principle and its opposite are intermingled, and the claim of the original principle also effects its opposite, and 5) the writer of the same article considers the “impossibility of inferring a single concept from multiple referents” to be one example of the false applications of the principle of “Nothing proceeds from the One but the One”, whereas philosophers have not resorted to this principle in this regard. It seems that this error originates in equating the relationship between the concept and the referent with causality. Even if we assume that it is correct, it is better to say that this problem is based on the opposite of this principle rather than its original form. However, the claim made in the article, if assumed correct, entails the original principle and not its opposite. Moreover, the mentioned problem is not even based on the opposite of the principle.
«نقش روششناختي قاعدة الواحد» عنوان مقالهيي است كه نويسندة آن معتقد است «تبيينگري قاعدة الواحد محدود به پارهيي از مسائل الهيات بالمعنيالاخص است» و در نتيجه، استناد به آن «در اثبات مسائل منطقي، طبيعي و پارهيي از مسائل الهيات بالمعنيالاعم» ناروا است. من در اين نوشتار و در پاسخ به مقالة مذكور نشان خواهم داد كه: 1ـ اين نگره را پيشتر ملاصدراي شيرازي درافكنده و حكيم سبزواري آن را برسنجيده و وازده است. آن مقاله اگرچه به ديدگاه ملاصدرا و سنجش و وازَنِش سبزواري اشاره كرده، هيچ پاسخي بدان نداده است؛ 2ـ خاستگاه اين نگره غفلت از قيد وحدت حيثيّت است؛ 3ـ در سراسر مقالة مذكور واحد حقيقي با واحد حق بهم درآميختهاند؛ 4ـ در آن مقاله، اصل و عكس قاعده به هم درآميخته و مدعاي ناظر به اصل قاعده دامنگير عكس آن گشته است؛ 5ـ نويسندة مقالة مذكور، «امتناع انتزاع مفهوم واحد از مصاديق كثير» را يكي از نمونههاي كاربرد نارواي قاعدة «الواحد» بشمار آورده است درحاليكه فيلسوفان در اين مسئله از قاعدة «الواحد» بهره نبردهاند. بنظر ميرسد خاستگاه اين خطا، عليتانگاري رابطة مفهوم و مصداق است كه حتي با فرض آن هم بهتر است گفته شود كه اين مسئله بر عكس قاعده استوار است، نه بر اصل آن؛ حال آنكه ادعاي مقاله ـ بفرض درستي ـ دربرگيرندة اصل قاعده است، نه عكس آن. فراتر از اين، مسئله» يادشده حتي بر عكس قاعده هم استوار نيست.http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/23694مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742022015621Semantics of the Appellation “Necessary Being in itself”معناشناسي عنوان «واجب الوجود بالذات»110faسيد محمد انتظامدانشگاه مفيد2017410The synthetic name of “Necessary Being in itself” is one of the most important names that Muslim philosophers, from Farabi to those of the present period, have used in their philosophical theology and, based on which, discussed the existence, attributes, and acts of God. In this paper, the writer has tried to analyze and explore the important points and ideas presented regarding this synthetic name through reviewing philosophical and kalami sources. The purpose here is twofold: to become familiar with some errors such as the “mixture of concept and referent” and the “mixture of the second philosophical intelligible with the first one”, which has occurred here, and to attain an accurate and defensible meaning of this name. In doing so, the writer initially demonstrates that two words of this synthetic name (being and necessary) are evident, polysemous, and secondary intelligibles and explains the importance of this point in the semantics of this name. Secondly, he analyzes and investigates the most important definitions provided for this name. From among the given six definitions, he criticizes the first and the fourth of them and pinpoints the sources of the errors committed in them. Later, while confirming the second, third, and fifth definitions, following Farabi, Ibn Sina, and Mulla Sadra, the writer chooses the definition of the Necessary Being in itself as a truth which is the same as existence as the best definition in a conceptual domain. Finally, he moves from the domain of “concept” to the domain of “existence” and provides an ontological interpretation of this name.عنوان تركيبي «واجب الوجود بالذات» مهمترين عنوانيست كه فيلسوفان مسلمان از فارابي تا عصر حاضر در خداشناسي فلسفي بكار گرفتهاند و با محوريت آن از وجود، صفات و فعل خدا سخن گفتهاند. در اين مقاله تلاش شده است با نگاهي به منابع فلسفي و كلامي، نكات مهم و مطرح شده دربارة اين عنوان تركيبي تحليل و بررسي شود تا ضمن آشنايي با لغزشهايي از قبيل «خلط مفهوم و مصداق» و «خلط معقول دوم فلسفي با معقول اول» كه بدين واسطه رخ داده است، بمعناي دقيق و قابل دفاع اين عنوان دست يابيم. در وهلة نخست، بداهت، اشتراك معنوي و معقول دوم بودن دو تكواژة اين عنوان تركيبي ـكه عبارتند از «وجود» و «وجوب»ـ به اثبات رسيده است و اهميت آن را در معناشناسي عنوان واجب الوجود بالذات نشان دادهايم و پس از آن، مهمترين تعريفهاي ارائه شده براي عنوان مذكور را تحليل و بررسي كردهايم؛ از اين تعريفها (شش تعريف) دو تعريف نخست و چهارم را نقد كرده و به منشأ لغزشهايي كه در اين تعريفها رخ داده، اشاره كردهايم و ضمن تأييد تعريفهاي دوم، سوم و پنجم، در نهايت در ساحت مفهومي، بپيروي از فارابي، ابنسينا و ملاصدرا، تعريف واجب الوجود بالذات به «حقيقتي كه عين وجود است» را بعنوان بهترين تعريف برگزيدهايم و به اين ترتيب، از ساحت «مفهوم» به سـاحت «وجـود» عبـور كـرده و تفسيـري بـا رويكـرد وجودشناسانه از آن ارائه كردهايم.http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/23695مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742022015621The Transcendent Philosophy and a Fortiori Logicحكمت متعاليه و منطقِ طريقِ اولايي110faمحمود زراعت پيشهدانشگاه بيرجند2017410On which logic is the Transcendent Philosophy based? In response to this important question, this paper refers to a fortiori logic. This logic not only reveals the effect of the graded levels of existence on the structure of propositions and judgments but also explains the propositions inferred from the comparison of existential and non-existential affairs. The important point here is that a fortiori logic can be traced in many of the Qur’anic verses. This paper presupposes that the historical development of Islamic philosophy, from the Peripatetic philosophy to the Transcendent Philosophy with the intention to justify religious statements, indicates the similarity between the logic inherent in its structure with the logic derived from religious texts. The truth of this assumption marks the obvious effect of Islam on the Transcendent Philosophy, through which we can properly justify the use of the attribute of “Islamic” for this philosophy.
حكمت متعاليه بر چه منطقي استوار است؟ در اين مقاله و در پاسخ به اين پرسش مهم، «منطق طريقِ اولايي» موضوع بحث قرار گرفته است؛ اين منطق نه تنها تأثير مراتب تشكيكي وجود را بر ساختار قضايا و احكام نشان ميدهد بلكه استخراج قضاياي حاصل از مقايسة امور وجودي و عدمي را نيز تبيين مينمايد. منطق طريق اولايي را ميتوان در بسياري از آيات قرآن نيز رديابي نمود. فرض اين نوشتار بر اينست كه سير تاريخي فلسفة اسلامي از مشاء تا حكمت متعاليه با نيت توجيه گزارههاي ديني، نشان از مشابهت منطق نهفته در ساختار آن با منطق برآمده از متون ديني دارد. صحت اين فرضيه نشانگر تأثير بارز اسلام بر حكمت متعاليه خواهد بود كه از طريق آن تسمية اين فلسفه به «اسلامي» توجيه مناسب خود را باز مييابد. http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/23696مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742022015621Essential Possibility and Potential Possibility in Mulla Sadra and ‘Allamah Tabataba’i امكان ذاتي و امكان استعدادي از نظر ملاصدرا و علامه طباطبايي110faمحمد سعيدي مهردانشگاه تربيت مدرسسيد شهريار كمالي سبزواريدانشگاه تربيت مدرس2017410Mulla Sadra, initially, considers essential and potential possibilities to be homonyms but, finally, he accepts their polysemous relationship and maintains that both of them are of the type of secondary philosophical intelligibles, which exist through the existence of their origin. In the discussion of potency and act in al-Asfar, he goes even further and considers potential possibility to be of the type of the secondary philosophical intelligibles which are abstracted from existence in the other and external relation. However, his response to the question (the relation existing through non-being) is not convincing and raises some doubts. While accepting the existence of potential possibility through existence in the other and relation, and providing a correct explanation of the quality of this relation in the outside, ‘Allamah Tabataba’i gives an appropriate response to the above question. In this way he presents his innovative argument regarding moving from potency to act.صدرالمتألهين در ابتدا امكان ذاتي و امكان استعدادي را مشترك لفظي ميداند ولي در نهايت قول به اشتراك معنوي آنها را پذيرفته و هردو را از سنخ معقولات ثانيه» فلسفي قلمداد ميكند كه به وجود منشأ انتزاعشان موجودند. او در مباحث قوه و فعل كتاب اسفار گامي جلوتر گذارده و امكان استعدادي را از سنخ معقولات ثانيه» فلسفييي ميداند كه از وجود في غيره و ربط و نسبت خارجي انتزاع ميشود، اما پاسخ وي به شبهه» «اضافه» موجود به معدوم» نيز محل اشكال و تأمل است. علامه طباطبايي ضمن پذيرش وجود امكان استعدادي بنحو وجود في غيره و رابط و ارائه» تبيين صحيحي از چگونگي اين ربط و نسبت در خارج، پاسخ مناسبي براي شبهه» مذكور فراهم ميآورد و برهان بديع خود را در باب خروج از قوه به فعل ارائه ميكند.http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/23697مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742022015621A Study of the Effect of Mulla Sadra’s View of the Soul on his View of Revelationبررسي تأثير مباني نفسشناسي صدرالمتألهين بر وحيشناسي وي110faفروغ الساداترحيم پوردانشگاه اصفهانمجيد يارياندانشگاه اصفهان2017410Mulla Sadra based his Transcendent Philosophy and psychology on some principles which, before him, had not received much attention as fundamental principles of a school of philosophy. The trans-substantial motion of the soul from matter to kingdom, gradation of existence and the gradedness of the soul, the place of the world of imagination and the union of the soul with the Active Intellect are among these basic principles in Sadrian psychology. In this article, the writers explore the place of Mulla Sadra’s psychological principles in the knowledge of revelation and explanation of this process, as well as their impact on this field.
From among the consequences of these principles we can refer to the kalami nature of revelation, its being impersonal and error-free, its being parallel with the intellect, and its continuity.
صدرالمتألهين شيرازي نظام حكمت متعاليه و بتبع آن، نفسشناسي خود را بر پاية مباني و اصولي استوار كرده كه پيش از او به آنها بعنوان مباني زيربنايي يك انديشة فلسفي كمتر توجه شده است. حركت جوهري نفس از ماده تا ملكوت، تشكيك وجود و ذومراتب بودن نفس، جايگاه عالم خيال و نيز اتحاد نفس با عقل فعال از زمرة اين اصول اساسي در نفسشناسي صدرايي بشمار ميروند. در اين نوشتار، به بررسي جايگاه اصول و مباني علمالنفس ملاصدرا و تأثير بنيادين آن در شناخت وحي و تبيين فرايند آن پرداخته شده است. از جمله نتايج اين اصول و مباني ميتوان به كلامي بودن وحي، غيرشخصي بودن آن، خطاناپذيري، همراستايي وحي با عقل و انقطاعناپذيري آن اشاره نمود.http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/23698مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742022015621ذهن و مراتب واقع نمايي ادراك در انديشة صدرالدين قونوي110faمرتضي جعفرياندانشگاه تهران محمدجواد رضاييرهدانشگاه خوارزمي2017410The problem of the validity and limits of Man’s knowledge and perception and the relationship between the truth and essence of objects and their mental manifestations requires the clarification of the role of the mind in perception, their relationship with each other, and their relationship with the object. Although Sadr al-Din Qunawi has already explored the issues of knowledge and perception following an ontological approach, he has also paid particular attention to the role of the subject in the process of attaining knowledge while posing the problems of “knowledge” and its relationship with “existence” and its levels. His discussions in this regard include some innovative theories which cast some light on some of the ambiguous problems of the mind and knowledge and clarify the process of the emergence of epistemological philosophical thoughts in Islamic philosophy. In his view, Man’s acquired knowledge, which generally includes sense, imaginal, and intellectual perceptions, has two basic characteristics: On the one hand, knowledge is the manifestation of the object by itself and reveals some of the aspects, levels, and modes of its truth; on the other hand, it is continually consolidated within the mental frameworks and limits of the subject and is influenced by the active or passive role of the mind. In other words, knowledge is the product of the interaction between the subject and object. This theory, which was presented long before Kant’s well-known theory, has a different point of departure from that of Kant. However, in terms of its moving away from naive realism, which was the common theory of that time, it enjoys great importance. Qunawi also posed the problem of the cognation and coextensiveness of knowledge and perception with existence before Mulla Sadra and explained and analyzed many of its consequences and concomitants.مسئلة اعتبار و حدود شناخت و ادراك انسان و نسبت بين حقيقت و ذات اشياء با نمودهاي ذهني آنها، مستلزم تبيين نقش ذهن در ادراك و نسبتهاي آندو با يكديگر و همچنين رابطة آنها با متعلق ادراك است. گرچه صدرالدين قونوي مباحث علم و ادراك را با صبغة وجودشناختي مورد تحقيق و بررسي قرار داده، ضمن طرح مسائل «علم» و ارتباط آن با «وجود» و مراتب آن، نقش فاعل شناسا در امر شناخت را نيز بطور ويژه بررسي كرده است. مباحث او در اينباره مشتمل بر نظريات بديعي است كه ميتواند برخي از وجوه مبهم مسائل ذهن و شناخت را روشنتر و سير ظهور انديشههاي فلسفي شناخت شناسي را در حوزة فلسفة اسلامي آشكارتر سازد. از ديدگاه وي علم حصولي انسان كه بطور عام شامل ادراك حسي، خيالي و عقلي است، دو ويژگي اساسي دارد: از يك طرف پديدار شيء في نفسه است و برخي از وجوه و مراتب و شئون حقيقت آن را مينماياند و از طرف ديگر هميشه در چارچوبها و قيود ذهني فاعل شناسا قوام مييابد و از نقش قابلي يا فاعلي ذهن تأثير ميپذيرد. بعبارت ديگر، شناخت محصول تعامل عين و ذهن است. اين نظريه كه مدتها قبل از نظرية مشهور كانت ابراز شده، گرچه مبدا عزيمت متفاوتي با نظر كانت دارد، از حيث گذر از رئاليسم خام كه نظرية شايع آن روزگار بوده حائز اهميت بسيار است. قونوي همچنين مسئلة مسانخت و مساوقت علم و ادراك با وجود را پيش از صدرالمتألهين طرح نموده و بسياري از لوازم و نتايج آن را تشريح و تبيين نموده است.http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/23699مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742022015621Transformation of the Problem of “the Universal and the Particular” in Mulla Sadra’s Philosophy of Principiality of Existenceتحول مسئلة «كلي و جزئي» در فلسفة اصالت وجودي ملاصدرا110faمحمد حسينزادهمؤسسه پژوهشي حكمت و فلسفة ايران00000001757744552017410One of the logical discussions which undergoes serious changes by accepting the principiality of existence is the problem of “the universal and the particular”. In the light of the principiality of existence and its ramifications, Mulla Sadra transformed the theory of all philosophers in this regard and reconstructed this problem in accordance to the principles of his own ontological philosophy. In his view, the criterion for universality is the intellectual existence, and the criterion for particularity is the particular, physical, and ideal existence. The known has to be abstracted from the particular, physical, and ideal existence in order to reach the level of universality. This abstraction is a truth different from the superficial abstract of other philosophers and can be called “promotional abstraction”. Mulla Sadra believes that the famous problem of the “gathering of universality and particularity” cannot be resolved based on the principles of other philosophers, whereas it is possible to do so on the basis of his philosophy. Moreover, he maintains that commonality means the ontological relation of an intellectual existent to individuals and not the potential presence of quiddity in them.يكي از مباحث منطقي كه با پذيرش اصالت وجود دستخوش تحول جدي شد، مسئلة «كلي و جزئي» است. ملاصدرا در اين مسئله با بهرهگيري از اصالت وجود و فروع برآمده از آن، نظرية جمهور حكما را متحول كرده و آن را بگونهيي متناسب با مباني فلسفة اصالت وجودي خود بازسازي نمود. از نظر ملاصدرا ملاك كليت، وجود عقلي و ملاك جزئيت، وجود خاص مادي و مثالي است. معلوم براي رسيدن به مرتبة كليت بايد از وجود خاص مادي و مثالي تجريد شود. اين تجريد، حقيقتي متفاوت با تجريد تقشيري جمهور حكما دارد و ميتوان از آن به «تجريد ارتقايي» تعبير كرد. بعقيدة ملاصدرا اشكال معروف «اجتماع كليت و جزئيت» با مباني جمهور حكما قابل رفع نيست اما با مباني اصالت وجودي او بسادگي برطرف ميشود. همچنين، به اعتقاد وي تعريف اشتراك، اضافة وجودي موجود عقلي به افراد است نه حضور بالقوة ماهيت در افراد.http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/23700