مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742132016621سرمقاله110faآیتالله سیدمحمدخامنهایبنیاد حکمت اسلامی صدرا2017313همزماني روز اول خرداد امسال ـكه روز ملي ملاصدرا نام گرفتهـ با شب ميلاد مبارك حضرت وليعصر صاحبالزمان عليه و عليآبائه الصلاة والسلام، پيام بزرگ و آموزندهيي را به بشريت ميفرستد. موضوع همايش امسال بنياد حكمت اسلامي صدرا و انجمنهاي تابعه، «فلسفه و جهان عاري از فلسفة است و موضوع سالگرد و يادوارة ميلاد امام غايب و مُنتَظَر، «فرشگرد» يعني گشوده شدن صفحة آخر تاريخ بشر پس از ظهور او و بنيان نهادن حكومت انساني و الهي بر روي زمين و ويرانسازي بناي جهان عاري از انسانيت و عقلانيت و صلح و عدالت و آغاز دوران كامياري دائمي انسان در جامعة بشري، بنياد حكومت حكمت و عقلگرايي و فطرت ناب انساني ميباشد كه هدف و فلسفه و حكمت آفرينش انسان و جهان بوده است.
اين قِران مسعود براي كساني آشناست كه اصل حكمت و فطرت و طبيعتگرايي و اخلاق را زائيده و فرزند وحي و اديان آسماني و پيامبران حكيم ميدانند و بگواهي تاريخ دوران باستان در ايران و بيشتر ملل باستاني، نگهبانان فلسفه و حكمت را جانشينان پيامبران و وارثان علوم و فرهنگ آنان ميشناسند؛ چه تاريخ گواه است كه حكمت و فلسفه در اصل مبدا خود ـو بلكه حتي علوم و آموزههاي اوليه ديگرـ ساخته و پرداخته بشر نبوده است و همه را پيامبران با الهام ربوبي و بكمك ربانيّت اسماءالله حافظ و راهنماي بشر، به انسان آموختهاند؛ حقيقتي كه فهم ناپختة دوران بعد از رنسانس اروپا نتوانست به آن برسد و نوكيسهگان فرهنگ و تمدن لاف خدايي زدند؛ هم خدا و هم فلسفه را بر درگاه علم ناشي از تجربه، قرباني نمودند و جامعههاي پيرو خود را به گمراهي و بدبختي كشاندند.
در حديث آمده است كه امام عصر(عج) پس از ظهور خود، دست بركت بر سر مؤمنين ميگذارد و عقل خداپرست و حقايقشناس را در آنها سامان ميدهد «فجمع بها عقولهم» (اصول كافي ج1، ص29)، همچنانكه پيامبران كردند و اميرالمؤمنين علي عليهالصلاة و السلام فرمود: «فبعث فيهم رُسله و واتَر عليهم انبيائه ليستأدوهم ميثاق فطرته و يُذكّروهم مَنسّي نعمته... و يُثيروا لهم دفائن العقول... خطبة اول (نهجالبلاغه) يعني مأموريت پيامبران آن بود كه فطرت آنان را بيدار كنند و به آنها برگردانند و نعمت گنجينههاي مدفون در عقل آنها را براي آنها مكشوف سازند و جهان عاري از عقلانيت (يعني انسانيت) را كه سرشار از شر و فساد و جنگ و بيداد است به جهاني سرشار از نعمت عقل و فطرتگرايي و بدون ستم و ستمگر و خشونت و بيعدالتي بدل گردانند.
فلسفه و حكمت را اگر برخاسته از همان ميراث و ميثاق الهي ـيعني فطرت و عقل سليمـ بدانيم، پيداست كه ميتواند راه پيامبران را پيشپاي بشر بگذارد و عقل آنان را در برابر نفس امّاره و غرايز سركش مشترك با حيوانات تقويت نمايد؛ همانگونه كه ملاصدرا هدف فلسفه را سعادت انسان (افضل السعادات) با تخلّق به اخلاقالله و كسب رضاي او و ترك هواي نفس معرفي ميكند و در حديث نيز آمده است كه: «قاتِل هواك بعقلك» و نيز «العقل، عقال من الجهل».
فلسفه اگر از مسير الهي و فطري خود منحرف نشود و همچون برخي فلسفههاي غرب يا اديان غير واقعي، در اختيار سياستهاي ضدبشري قرار نگيرد و براي رسيدن به اهداف كوتاه و دنيوي نباشد، تنها اميد نيكبختي بشر امروز است؛ وگرنه «جهان عاري از فلسفة يعني همين جهاني كه سرشار از ستمكاري و بهرهكشي و بردگي ملتها و بردن ثروت مادي و معنوي آنان و عاري از عدالت و شعور و احساس و عواطف انساني است و سلطة اشرار و اوباش زمانه با نامهاي گوناگون بر ملتها را ميدان ميدهد، روزگار بشر را تاريك و سرشار از نابساماني و بدبختي خواهد داشت.
باميد روزي كه منجي اين بشر بخت برگشته با ارمغاني از عقلانيت و حكمت، روزگار تاريك كنوني بشر را به روشني بكشاند و شيطان جهل و بيخردي را نابود سازد و صبح سعادت در سراسر جهان طالع گردد؛ «اليس الصبح بقريب؟»
http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/23653مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742132016621A Critique of a Critical Report on Mulla Sadra’s al-Hashr al-‘ashya’ Treatiseنقدي بر گزارشي انتقادي از رسالة «حشر الاشياء» ملاصدرا110faمقصود محمديدانشگاه آزاد اسلامی2017313Corporeal resurrection is one of the necessary principles of Islam, and all Muslims, based on the explicit text of Qur’anic verses, believe in the Day of Resurrection. Accordingly, Islamic philosophers have tried to demonstrate this religious principle by means of philosophical reasons. Some of them, such as Ibn Sina, have expressed their failure in demonstrating the corporeality of resurrection. However, Mulla Sadra has accomplished this task drawing on the principles of the Transcendent Philosophy, such as the principiality of existence, the trans-substantial motion, and the immateriality of imagination. He has explained his theory of corporeal resurrection not only in his various books but also in an independent treatise entitled al-Hashr al-‘ashya’, which is specifically on this theme. The esteemed corrector of this treatise has questioned some of Mulla Sadra’s statements, which the writer of this paper finds unfounded. Here, he has critically examined these conflicts.معاد [جسماني] يكي از اصول و ضروريات دين اسلام است و همة مسلمانان طبق نص صريح آياتي كه در كتاب آسماني آمده به روز رستاخيز ايمان دارند. از اين ميان حكماي اسلامي كوشش كردهاند اين اصل اعتقادي را با دلايل فلسفي نيز اثبات كنند. گرچه برخي از آنان مانند ابنسينا از اثبات جسمانيت معاد اظهار ناتواني كردهاند ولي ملاصدرا با استفاده از مباني و اصول فلسفي حكمت متعاليه ـ مانند اصالت وجود، حركت جوهري و تجرد خيال و ... ـ آنرا مدلّل نموده است. ملاصدرا نظرية خود دربارة معاد جسماني را علاوه بر اينكه در آثار مبسوط خود بيان كرده، يك رسالة تك نگارهيي نيز تحت عنوان «حشر الاشياء» در اينباره تأليف نموده است. مصحح محترم اين رساله برخي از اظهارات ملاصدرا را مورد مناقشه قرار داده كه بنظر بنده بدور از تحقيق است و اين مناقشات، در مقالة حاضر مورد نقد قرار گرفته است.http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/23654مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742132016621Conflict of Ideas over the Negation and Affirmation of the Implication of the Possible and Impossibleنزاع در نفي و اثبات استلزام ممكن و ممتنع110faعبدالعلي شكردانشگاه شيراز 2017313One of the questions regarding the discussion of the three implicit modes, necessity, possibility, and impossibility, is whether there is any concomitance, whether by itself or through the other, between the possible and the impossible. Some philosophers are for this problem, and some of them are against it. A number of them reject the concomitance of the two by reasoning that their implication leads to the realization of the implicant without the implicate. Still, there are some philosophers who, do not reject concomitance by referring to certain violating cases, such as the concomitance of the possibility of the non-existence of the first emanation with the impossibility of the non-existence of the essence of the truth. In this case, the validity of the syllogism per impossible will be challenged because here the impossibility of the premise and the affirmation of the desirable is deduced from the falsity of the consequent. The writer of this paper believes that we can solve this problem based on the principles of the Transcendent Philosophy and a correct analysis of the problem itself.در بحث از مواد ثلاث ـوجوب، امكان و امتناعـ يكي از سؤالهاي مطرح شده اينست كه آيا ميان ممكن و ممتنع ـاعم از بالذات يا بالغيرـ تلازم وجود دارد يا خير؟ ميان حكما، هم در جهت نفي و هم در جهت اثبات اين مسئله، مدافعاني ديده ميشود. برخي با اين بيان كه استلزام آنها منجر به تحقق ملزوم بدون لازم خواهد شد، به رد تلازم مبادرت كردهاند. برخي ديگر با ايراد موارد نقضي از جمله تلازم امكان عدم صادر نخست با امتناع عدم ذات حق، تلازم را منتفي ندانستهاند. در اين صورت اعتبار قياس خلفي به چالش ميافتد زيرا در آنجا از بطلان تالي به امتناع مقدم و اثبات مطلوب پي برده ميشود. در اين نوشتار عقيده بر اين است كه با تكيه بر اصول حكمت متعاليه و تحليل صحيح آن، ميتوان به حل و رفع اين نزاع دست يافت.http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/23655مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742132016621The Borderline between Gnosis and its Homogeneous Sciencesمرز ميان عرفان با دانشهاي همگن110faعلي شيروانيپژوهشگاه حوزه و دانشگاه2017313Gnosis is a familiar term which is frequently used in oral and written culture and has a wide range of meanings. This has resulted in some ambiguity in its various applications, particularly, in its recent usage including “pseudo-gnosis” and “newly developed schools of gnosis”, as well as in discussions such as “the relationship between religion and gnosis”, “the relationship between the intellect and gnosis”, and “the relationship between philosophy and gnosis”. This paper is intended to determine the approximate borderline between gnosis (the science of theoretical gnosis) and philosophy as well as the difference between gnosis (the science of practical gnosis) and ethics through clarifying the meaning and concept of gnosis, distinguishing between practical and theoretical types of wisdom, and explaining the differences between them and the sciences of practical and theoretical types of gnosis.«عرفان» واژهيي آشنا و پربسامد در فرهنگ شفاهي و مكتوب و داراي طيف معنايي گستردهيي است و همين امر موجب ابهام در كاربردهاي گوناگون آن و بويژه كاربردهاي تازه پيداي آن از قبيل «عرفانهاي كاذب»، «عرفانهاي نوظهور» و نيز بحثهايي مانند «نسبت دين وعرفان»، «نسبت عقل و عرفان» و «نسبت فلسفه و عرفان» شده است. اين مقاله درصدد است با تبيين معنا و مفهوم عرفان و تمايز نهادن ميان عرفان عملي و عرفان نظري و نيز بيان تمايز ميان آن دو با علم عرفان عملي و علم عرفان نظري، مرز ميان عرفان (علم عرفان نظري) با فلسفه و نيز تفاوت ميان عرفان (علم عرفان عملي) با علم اخلاق را تا حدودي مشخص كند.http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/23656مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742132016621A Critical Reading of the Relationship between Imagination and Act: Sadrian Thought versus the Modern Philosophy of Actخوانشي انتقادي از نسبت خيال و عمل؛ انديشة صدرايي در برابر فلسفة عمل مدرن110faروح الله دارائيدانشگاه آزاد اسلامیطوبي كرمانيدانشگاه تهران 2017313One of the main problems of the philosophy of act is the explanation of the quality of the realization of human voluntary acts. A study of the ideas of Mulla Sadra, who has dealt with the whatness and functions of imagination following a new approach in his school of philosophy, reveals that, given the diffusion of the final cause and causal role of imagination and the imaginal faculty in acts, we can present a causal and rational explanation of voluntary acts and other-worldly bodies. A comparison of Mulla Sadra’s view and Davidson’s theory, known as the dual theory of “belief-desire”, indicates that this theory fails to provide a comprehensive explanation for the human voluntary actions. This is because, through ignoring the causal role of imagination and the imaginal faculty in voluntary acts, it has not provided an all-inclusive account of the acts that are influenced by imagination and imaginal faculty. Moreover, this theory considers belief to be one of the basic elements of all acts while affirmative belief does not have this function for all acts. For Mulla Sadra, philosophical psychology is a general title for the discussions about the accidents and acts of the soul, and what we call the philosophy of act is a sub-category of this discipline. He has tried to present a consistent and well-reasoned theory including the intention-act-agent relation through expanding and promoting the theory of faculties to the theory of the modes of the soul based on his own specific ontological theories, such as “the union of the intellect and the intelligible”, “the union of the object of desire and the willing”, “the union of imagination and the imagined”, “the theory of gradation”, “the trans-substantial motion of the soul”, and the belief in the diffusion of causality, including the spread of the final cause in the world of being.از جمله مسائل عمدة فلسفة عمل، تبيين نحوة تحقق افعال ارادي انسان است. از بررسي آراء صدرالمتألهين كه در منظومة فكري خود، چيستي و كاركرد خيال را با رويكردي نو مطمح نظر قرار داده است، بر ميآيد كه با توجه به سريان علت غايي و نيز نقش علّي خيال و متخيله نسبت به اعمال، ميتوان تبييني علّي و عقلاني از افعال ارادي و ابدان اخروي ارائه كرد. با مقايسة ديدگاه ملاصدرا و نظرية ديويدسون، معروف به نظرية دوگانة «باورـ ميل»، ميتوان دريافت كه اين نظريه در تبيين افعال ارادي انسان، جامع و مانع نيست؛ چرا كه بواسطة بيتوجهي به نقش علّي خيال و متخيله نسبت به افعال ارادي، تبييني جامع از اعمالي كه متأثر از خيال و متخيله بودهاند، ارائه نكرده است. همچنين اين نظريه، باور را از مبادي تمامي اعمال برشمرده است در صورتيكه باور تصديقي، جزو مبادي تمامي اعمال بشمار نميآيد. علمالنفس فلسفي نزد ملاصدرا عنواني كلي براي مباحثي ميباشد كه در آن از عوارض و افعال نفس بحث شده و آنچه را كه فلسفة عمل ميناميم، ذيل آن قرار ميگيرد. ملاصدرا تلاش كرده با بسط و تعالي نظرية قوا به نظرية شئون نفس و با اتكاء به آراء خاص وجودشناختي نظير«اتحاد عاقل و معقول، اتحاد مراد و مريد و اتحاد متخِيل و متخيَل»، «نظرية تشكيك» و «حركت جوهري نفس»، و نيز اعتقاد به سريان علّيت و از آنجمله سريان علت غايي در جهان هستي، نظريهيي منسجم و مستدل و دربردارندة رابطة نيّت، عمل و عامل ارائه كند. http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/23657مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742132016621Necessary Conditions for the Realization of the Union of the Intellect, the Intelligent, and the Intelligible in the Transcendent Philosophyبايستههاي تحقق اتحاد عقل و عاقل و معقول در حكمت متعاليه110faمحمدمهدي گرجياندانشگاه باقر العلوم(ع)مجتبي افشارپوردانشگاه باقر العلوم (ع)2017313The principle of the union of the intellect, the intelligible, and the intelligent is one of the most important principles of the Transcendent Philosophy. It was a philosophical problem long before the history of Islamic philosophy, but Muslim philosophers have adopted different approaches in dealing with it. Mulla Sadra, in addition to accepting this principle, made great efforts in order to demonstrate it and, in doing so, benefitted from the divine blessing. Moreover, owing to the fundamental principles of his own system of philosophy, he founded a new approach for explaining this principle at two levels which brought in its wake several important results. The acceptance of the idea that the rational soul wishes to become identical with its own intelligible at the time of absolute intellection initially seems to be impossible, and the human mind hesitates to accept any convincing proof in this regard without some necessary preparation and introductory explanations. That is why the writers have not examined the related proofs and arguments concerning this principle. Rather, they have presented eleven necessary premises before demonstrating it. In doing so, in each section, they have explained the intention of the Sadrian philosophers who believe in the union of the intelligent and the intelligible. After analyzing these premises and necessary conditions, the mind is ready for accepting an argument that can prove the related claim.قاعدة اتحاد عقل و عاقل و معقول از مهمترين قواعد حكمت متعاليه است. اين قاعده هر چند مدتها قبل از آغاز فلسفة اسلامي جزء مسائل فلسفي بوده است، اما فيلسوفان مسلمان رويكردهاي مختلفي را نسبت به آن داشتهاند. صدرالمتألهين علاوه بر پذيرش اين قاعده، در جهت برهاني كردن آن تلاشهاي فراواني نمود و در اين راه از عنايات الهي نيز بهره جست. او همچنين با استفاده از مباني نظام فلسفي خود، رويكردي نوين در تبيين اين قاعده در دو مقام پايه گذاري كرد و ثمرات مهمي را بر آن متفرع ساخت. پذيرش اينكه نفسِ عاقل هنگام مطلق تعقل بخواهد با معقولات خود يكي گردد، در ابتدا امري مستبعد است و ذهن انسان بدون تمهيدات و مقدمات لازم از قبول برهان قطعي بر آن ابا دارد. به همين دليل به بررسي ادله اين قاعده نپرداختهايم، بلكه يازده مقدمة لازم و بايسته را قبل از اثبات اين قاعده بيان كردهايم بطوريكه در هر بخش، مراد و مدعاي فيلسوفان صدرايي قائل به اتحاد عاقل و معقول را توضيح دادهايم. در نتيجه پس از بررسي اين مقدمات و بايستهها، ذهن آمادة پذيرش برهاني است كه بتواند مدعا را اثبات كند.http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/23658مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742132016621Simple Human Intellect in Mulla Sadraعقل بسيط انساني در نگاه ملاصدرا110faفروغ الساداترحيم پوردانشگاه اصفهانمريم فخرالدينيدانشگاه اصفهان2017313In this paper, through examining the meanings of the “simple intellect” in Mulla Sadra’s view, the writers have tried to clarify its specific meaning in relation to the human soul. He maintains that unity and simplicity are among the characteristics of the simple human intellect, and that the general acquisition of intelligible forms by the simple intellect is a particular attribute which distinguishes it from other levels of perception. The simple human intellect is a name coined for the level of acquired intellect in order to, firstly, explain the specific features of this level, that is, simplicity and unity, and secondly, to emphasize the ontological harmony of the acquired intellect with the “Active Intellect”, which is the origin of the emanation of intelligible forms and is in unity with the acquired reason. Mulla Sadra also uses the term “the simple intellect” to clarify the process of the descent of revelation and considers the descent of the Qu’ran to be the product of the union of the simple intellect of the human soul with the Active Intellect or the “Holy Spirit”. It is through this union that the “Divine Pen” or the same Active Intellect portrays intelligible forms on the tablet of the prophet’s rational soul.در اين نوشتار با بررسي معاني «عقل بسيط» در نگاه ملاصدرا، معناي خاص آن در رابطه با نفس انساني آشكار ميگردد. وحدت و بساطت از جمله ويژگيهاي عقل بسيط انساني نزد ملاصدرا است و حصول اجمالي صور معقول نزد عقل بسيط، وصف خاصي است كه آن را از ساير مراتب ادراكي متمايز ميسازد. عقل بسيط انساني، عنوانيست كه براي مرتبة «عقل مستفاد» وضع شده است تا اولاً ويژگيهاي خاص اين مرتبه يعني بساطت و وحدت را روشن سازد، ثانياً هماهنگي وجودي عقل مستفاد با «عقل فعال» را كه مبدا افاضة صور معقول است و عقل مستفاد با آن اتحاد پيدا ميكند، برجسته سازد. ملاصدرا از اصطلاح عقل بسيط در تبيين فرآيند نزول وحي نيز استفاده ميكند و نزول قرآن را حاصل اتحاد عقل بسيط نفس انساني با عقل فعال يا «روح القدس» ميداند. با اين اتحاد، «قلم الهي» يا همان عقل فعال، صور معقول را در لوح نفس ناطقة نبي نقش ميكند.http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/23659مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریخردنامه صدرا1560-08742132016621An Analysis of Ibn Sina’s Reductio ad Absurdum in Demonstrating the Principle of Nothing Proceeds from the One but Oneواكاوي برهان خلف ابنسينا در اثبات قاعدة الواحد110faمحمد حسينيحوزه علميه قم2017313This paper investigates Ibn Sina’s method of demonstrating the principle of “nothing proceeds from the one but one”. He is the first philosopher who has proved it based on logical reasoning. His famous reasoning in this regard in the book al-Isharat is based on reductio ad absurdum; however, Fakhr al-Din Razi and the thinkers after him have attributed another argument to Ibn Sina which is based on the principle of the impossibility of the union of two opposites. This argument has proved to be challenging and has given rise to some extensive discussions; moreover, it has not been explicitly mentioned in Ibn Sina’s works. The writer believes that he has referred to a similar argument in the book al-Mubahithat; however, he has logically based it on reductio ad absurdum. He is also of the idea that Ibn Sina has only resorted to the necessity and contradiction arising from the proposition of the first emanated in the analytic structure of the premises of his own argument.اين مقاله بدنبال واكاوي روش ابنسينا در اثبات قاعدة الواحد است. وي نخستين فيلسوفيست كه اين قاعده را با برهان منطقي به اثبات رسانده است. استدلال مشهور ابنسينا در كتاب اشارات براي اثبات قاعدة الواحد، بر اساس برهان خلف است اما فخر رازي و انديشمندان پس از او، برهان ديگري را به ابنسينا نسبت داده اند كه مبتني بر قاعدة استحالة جمع نقيضان است. برهان اخير، چالش برانگيز بوده و مباحث دامنه داري را بدنبال داشته، علاوه بر اينكه بصراحت نيز در آثار ابنسينا مطرح نشده است. به باور نگارنده، ابنسينا شبيه برهان ياد شده را در كتاب المباحثات مطرح كرده اما از لحاظ منطقي، آن را مبتني بر برهان خلف قرار داده و تنها در ساختار تحليلي مقدمات برهان خويش، به لزوم و حصول تناقض حاصل از گزارة صادر نخست تمسك كرده است.http://kherad.mullasadra.org/fa/Article/Download/23660